«Ξεκινάς να γίνεις γονιός ως παιδί»

Είναι ένα ήσυχο πρωινό στον πεζόδρομο της Εμπεδοκλέους, έξω από ένα δημοτικό σχολείο όπου οι μαθητές του κάνουν μάθημα την ώρα που συναντιόμαστε με τον Χρήστο Χρυσόπουλο. Ειδικό θα λέγαμε στη λογοτεχνία των εσωτερικών καταβυθίσεων και της διαχείρισης ανοίκειων συνθηκών. Οπως της σημερινής πραγματικότητας των ανθρώπων οι οποίοι αδυνατούν να ζήσουν αυτόνομα σε δικούς τους χώρους.

Μπήκαμε σε κάποιο μοντέλο ζωής σύγχρονα οπισθοδρομικό;

Διάβαζα ένα άρθρο στο περιοδικό «The Atlantic» που αναφερόταν στο πόσο καταστροφική ιδέα ήταν η πυρηνική οικογένεια. Μιλούσε αρχικά για τη διευρυμένη οικογένεια. Ενα κοινοτικό μοντέλο ζωής πιο ασφυκτικό βέβαια στο πλαίσιο της εξατομίκευσης. Αλλά που είχε όλο το δίχτυ ασφαλείας που υποκαθιστούσε το κοινωνικό κράτος, γιατί δεν υπήρχε παλαιότερα κοινωνικό κράτος. Δηλαδή αρρώσταινες, έμενες χωρίς δουλειά και κάποιος βρισκόταν για να συνδράμει. Ενα μοντέλο που εξυπηρετούσε πρακτικές και συναισθηματικές ανάγκες. Μετά τη βιομηχανική επανάσταση, όταν ξεκίνησε η ιδέα να πουλάς την εργασία σου για να ζεις σε πόλεις ενώ παράλληλα αναπτύχθηκε και η μεσαία τάξη, ξεκίνησε η ιδέα της πυρηνικής οικογένειας. Επομένως η μπουρζουαζία – και δεν εννοώ την αριστοκρατία – όλα μπορούσε να τα αγοράσει. Οπότε μπορούσε να διαχειριστεί τις σχέσεις της. Ηταν και ένα ιδεολογικό πρόταγμα, ότι δηλαδή το ζευγάρι μπορεί και τα κάνει όλα μόνο του. Για την εργατική τάξη και τους μη προνομιούχους αυτό ποτέ δεν δούλεψε. Και τώρα, μετά την κρίση, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά παγκοσμίως, αυτό δεν είναι βιώσιμο μοντέλο. Στην Αμερική η ηλικία της αστάθειας είναι 35-45. Υπάρχει τάση αυτή η γενιά να επιστρέφει στους γονείς και οι κατασκευαστικές εταιρείες αρχίζουν στα προάστια να φτιάχνουν σπίτια τα οποία περιλαμβάνουν μια ημιαυτόνομη κατάσταση περιλαμβάνοντας χώρους και για τα παιδιά τους και πιθανώς και για τα εγγόνια τους. Αυτό οδηγεί και σε ένα μοντέλο κοινοτικής συνθήκης το οποίο είναι οι millennials των 30-50 ετών που μένουν μαζί. Αποφασίζουν να κάνουν μια κοινή ζωή, όχι ως συγκάτοικοι αλλά ως μια ενδιάμεση κατάσταση. Μπορείς να γυρνάς στην ιδιωτικότητά σου άμα το χρειάζεσαι αλλά έχεις και ένα κοινωνικό κομμάτι. Αυτό απαντά σε πολύ πραγματικές συνθήκες τού σήμερα.

Οι σχέσεις σήμερα φθείρονται, μεταλλάσσονται, οι millennials βρίσκονται στην αιχμή των αλλαγών.

Δεν ενηλικιώνεσαι μέσα σε αυτή τη συνθήκη που έχει διαμορφωθεί. Γνωρίζω ανθρώπους που οι περισσότεροι, όπως κι εγώ προσωπικά, είναι παράγωγα της οικονομίας της αφθονίας. Το γεγονός ότι ως συγγραφέας έφτασα κάποτε να επιβιώνω μόνος μου χωρίς σταθερή δουλειά συνέβαινε ακριβώς επειδή υπήρχε αυτή η συνθήκη. Οι εκδοτικοί οίκοι ήταν πιο ανοιχτοί στις νέες εκδόσεις, υπήρχαν ένθετα βιβλίου όπου συνεργαζόσουν. Τώρα όλοι στον περίγυρό μου βρίσκονται σε συνθήκες συναισθηματικής, οικονομικής και οικογενειακής μετάβασης.

Βρίσκουν λύση;

Το μέρος που σου επιτρέπει να ισορροπήσεις είναι η εσωτερική σου ζωή. Τα τελευταία δύο-τρία χρόνια πιστεύω ότι αυτό που με κράτησε ήταν το ότι έγραψα την «Αλμα». Αυτό μεταβολίστηκε σε κάτι και μου επέτρεψε να αντιμετωπίσω τις συναισθηματικές δυσκολίες απέναντι στις οικογενειακές μου απαιτήσεις ή στην εργασιακή συνθήκη. Το γράψιμο είναι λοιπόν ένα κομμάτι ταυτότητας. Δεν είμαι κυνικός απέναντι στο γράψιμο ότι κάνω άλλο ένα βιβλίο. Επιβεβαίωσα τη σημασία που έχει για μένα. Και αν μπορείς να το διατηρήσεις, είναι κάπως αναπαλλοτρίωτο, δεν μπορεί να σ’   το πάρει κανένας.

Πότε ένιωσες ότι είσαι συγγραφέας λέγοντας πως ανήκεις στο γράψιμο;

Στα 15 μου έπαθα ένα ταρακούνημα. Στο σπίτι μου υπήρχε πολλή μουσική από την πλευρά του πατέρα μου, ο οποίος άκουγε πολλή ροκ. Δεν υπήρχε λογοτεχνία. Επαιζα λοιπόν και εγώ στα χρόνια του σχολείου σε μια μπάντα με φίλους. Νιου γουέιβ, πλήκτρα κ.λπ. Εκανα όμως μια στροφή εσωτερική και έπεσαν κάποια βιβλία συναφή με τη μουσική. Διάβασα μια επίτομη έκδοση με τα  διηγήματα του Μοπασάν, έργα του Εντγκαρ Αλαν Πόου, του Χ.Φ. Λάβκραφτ. Οπότε ήταν το σκοτεινό, μυστικό κομμάτι της λογοτεχνίας που κόλλαγε με το κομμάτι της εφηβείας. Και με έπιασε μια βουλιμική τάση και άρχισα να στρέφομαι σταδιακά από τη μουσική προς την ανάγνωση. Υπήρχε κι ένα βιβλιοπωλείο στη Νέα Σμύρνη, «Σάκης» λεγόταν, ο ιδιοκτήτης του οποίου με οδηγούσε στο επόμενο ανάγνωσμα. Πέρασα λοιπόν στο  «Ουλτραμαρίν» του Μάλκολμ Λόουρι. Οπότε κάπως με την επιμελητεία του Σάκη έφτιαξα έναν προσωπικό κανόνα στο γράψιμο. Και αν μου άρεσε ένας συγγραφέας, ήθελα να διαβάσω όλα τα έργα του. Γι’ αυτό και πήγαινα και στο ξενόγλωσσο βιβλιοπωλείο του Παντελίδη και τα έπαιρνα για να τα διαβάζω στα αγγλικά. Ή ό,τι καταλάβαινα τότε με τα αγγλικά που ακόμη μάθαινα. Είχα αναπτύξει κατά κάποιον τρόπο την τάση του συλλέκτη και ήθελα να τα ξέρω όλα γύρω από έναν συγγραφέα που μου άρεσε.

Πριν δημιουργηθεί η επιθυμία προϋπάρχει η φαντασία ότι είσαι κάτι. Ακριβώς επειδή διάβαζα έναν συγγραφέα ολόκληρο άρχισε να με ενδιαφέρει το τι είναι αυτός ο άνθρωπος, πώς ζει και τι σημαίνει για τους άλλους. Ηταν κάπως μιμητικό λοιπόν, φαντασιωνόμουν ότι ήδη είμαι συγγραφέας. Οπότε κάτι έπρεπε να γράψω. Κι έτσι αυτό με οδήγησε στο να γράφω και να φτιάχνω τη δική μου πραγματικότητα.

Περνάς από διαφορετικά είδη γραφής με ευκολία: διήγημα, ταξιδιωτικό αφήγημα…

Για να διατηρήσω την επαφή μου με το γράψιμο οφείλω να διατηρώ τη διανοητική μου περιέργεια. Εκ των πραγμάτων μπαίνω σε διαφορετικούς χώρους. Αυτό το μείγμα γραφής είναι μια συνθήκη αντίληψης δικής μου για το πώς ζω και πώς θα πρέπει να αντιλαμβάνομαι τη σχέση μου με την τέχνη. Οτι θα πρέπει να ανοίγεσαι σε ένα εύρος πραγμάτων και δεν θα φοβάσαι να μπεις μέσα σε αυτά και να πάρεις αυτό που σου είναι απαραίτητο. Υπάρχει μια ιδέα πάνω σε αυτό που είχα επεξεργαστεί στο βιβλίο τέτοιων δοκιμών που είχα ονομάσει «Ο δανεισμένος λόγος». Το πώς να κατασκευάζεις το προσωπικό σου ιδιόλεκτο παίρνοντας λέξεις από τις γλώσσες των άλλων. Και αυτός είναι ο τρόπος που κατάλαβα τη λογοτεχνία αλλά και όλο το φάσμα της τέχνης.

Αυτό θα εξοργίζει τους καθαρολόγους κριτικούς λογοτεχνίας.

Ναι, έχει γίνει αυτό. Σίγουρα δυσκολεύεις λίγο τα πράγματα. Σημαίνει ότι αναγνωρίζεις ότι δεν μπορείς να ικανοποιείς τους πάντες. Είναι λιγότεροι. Αυτό το έχω καταλάβει και από το πόσο πουλάνε τα βιβλία μου. Αλλά δεν με ενδιαφέρει να κάνω κάτι άλλο. Γιατί αντιλαμβάνομαι τη σχέση μου με τη λογοτεχνία ως σχέση ειλικρίνειας. Ενώ η λογοτεχνία μου δεν είναι ειλικρινής. Εχει πολλή μυθοπλασία, υπάρχουν πράγματα που διαστρέφονται και γιατί έχει και την ιδιοτέλεια του έργου τέχνης. Το ίδιο το έργο τέχνης επιβάλλει τους κανόνες της κατασκευής του. Η λογοτεχνία φτιάχνεται στην απόσταση ανάμεσα στο κοσμοείδωλο του κειμένου και στον πραγματικό κόσμο. Σε αυτό το no man’s land.

Η γραφή του νέου σου βιβλίου «Αλμα» ωστόσο συμπίπτει με την πατρότητά σου.

Από το «Σώμα του Τιρθανκάρα» και μετά υπάρχει πιο ευδιάκριτη τοποθέτηση δικών μου πραγμάτων μέσα στο κείμενο, δεν κρύβεται πίσω από άλλα πράγματα. Το οποίο δεν μου ήταν εύκολο. Δηλαδή να ανοίξεις ένα πεδίο ερμηνείας για τον αναγνώστη που αφορά κι εσένα τον ίδιο και να μπεις μπροστά. Η «Αλμα» προέκυψε όπως το λέει ο Γουίλιαμ Τζέιμς: «όλη η τέχνη γράφτηκε σε αόριστο χρόνο». Γράφτηκε κοιτώντας προς τα πίσω. Είναι απολύτως προφανές ότι γράφηκε στη νέα επικράτεια της πατρότητας και γονεϊκότητας. Η οποία για μένα είναι η πιο καταλυτική συνθήκη, γιατί αναδιατάσσει τα πάντα. Η πατρότητα τα σπρώχνει όλα στην άκρη και προσπαθεί να βρει θέση στον χρόνο μου, στη σχέση μου με την οικογένεια των γονιών μου. Ξεκινάς να γίνεις γονιός ως παιδί. Την ίδια στιγμή γίνεσαι γονιός και έρχονται στην επιφάνεια όλα αυτά που είναι διαγραμμένα από τη δική σου βιογραφία της οικογένειας. Ακόμα και ως αντίποδας βλέπεις ότι από αυτό είσαι φτιαγμένος. Αλλά ακριβώς επειδή μιλάς γι’ αυτό το πρόσωπο που αναπτύσσεται είναι το πιο γοητευτικό και παράξενο πράγμα. Οι ενήλικοι αισθανόμαστε πολλές φορές ότι δεν έχουμε τη δυνατότητα να ξεφύγουμε από την κανονικότητά μας, ενώ το παιδί ξεκινά να μάθει να ζει από το μηδέν. Το παιδί πρέπει να μάθει τα πάντα.

Συνήθως οι γονείς μιλάνε με τεχνικούς όρους για τα παιδιά τους: κλαίνε, γκρινιάζουν. Χωρίς να μιλάνε για μετάλλαξη του δικού τους εαυτού…

Αντιμετωπίζω τον εαυτό μου εκεί ως αυτό που βλέπεται. Ποια είναι η διαδικασία της αντίληψής μου. Νομίζω πως όταν πήρα την απόφαση να το γράψω αυτό το βιβλίο κατάλαβα ότι, όπως υπάρχει η ταυτότητα του πατέρα, γίνομαι γονέας ως συγγραφέας. Αρα αυτό σημαίνει ότι για να μπορώ να φέρω τον λόγο μου σε ένα πρόσωπο που είναι ο πιο προνομιακός μου ακροατής – το παιδί – πρέπει να το κάνω με το γράψιμο. Υπάρχει μια ιδιοτέλεια της γραφής. Πολλά πράγματα γίνονται για να γραφτούν. Οπως ότι θα ήταν ωραίο να μεταφράσω ορισμένα πράγματα για να τα διαβάσει η Νικολέτα όταν μεγαλώσει. Για παράδειγμα, έργα των Κάθι Ακερ, Κρις Κράους, Ανί Ερνό. Ολες γυναίκες.