Η ερώτηση που δεν έγινε

Λίγο πριν από τις εκλογές του Ιανουαρίου 2015, μια συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στον Νίκο Χατζηνικολάου είχε συνοψιστεί σε έναν διάλογο που είχε γίνει τότε viral και που επανέρχεται τώρα στη διαδικτυακή αρένα, με αφορμή το πολυσυζητημένο κείμενο «αυτοκριτικής» της «επιτροπής σοφών» για την κυβερνητική θητεία του ΣΥΡΙΖΑ. «Κι αν η Μέρκελ απαντήσει “όχι”;» ήταν η ερώτηση. «Δεν υπάρχει ούτε μία στο εκατομμύριο να απαντήσει “όχι” η Μέρκελ» ήταν η αστραφτερή απάντηση.

Ανοίγει πάλι, λοιπόν, η συζήτηση για το μοιραίο πρώτο επτάμηνο του 2015. Για τις «αυταπάτες», για τον Βαρουφάκη, για τη λάθος εκτίμηση των συσχετισμών, για τις «υπερβολικές προσδοκίες», για την υποτίμηση των αντοχών της Ευρώπης σε έναν παιδαριώδη και αδέξιο «ελληνικό εκβιασμό» ή για τη γοητεία που ασκούσαν στον ΣΥΡΙΖΑ – όπως λένε οι τρεις «σοφοί» – μοντέλα απεμπλοκής από οικονομικούς καταναγκασμούς που είχαν λειτουργήσει σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, αλλά δεν μπορούσαν να μεταφερθούν στην Ευρώπη.

Αυτή η συζήτηση θα είναι πάντα ενδιαφέρουσα – από την άποψη της ιστορικής καταγραφής και γνώσης. Μα από την άποψη της εσωκομματικής συζήτησης στον ΣΥΡΙΖΑ, από την άποψη ενός πραγματικού απολογισμού της κυβερνητικής εμπειρίας ενός κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, είναι μάλλον η λάθος συζήτηση. Δεν απαντά στο ερώτημα, στο κεντρικό, νομίζω, και «στρατηγικό» ερώτημα: πώς και γιατί ένα κόμμα της Αριστεράς κυβέρνησε με τόσο παραδειγματικά μη αριστερό τρόπο;

Είναι η λάθος συζήτηση, για τον ίδιο λόγο που το ερώτημα «τι θα κάνετε αν η Μέρκελ σάς πει “όχι”;», το ερώτημα που όλοι τότε μονότονα επαναλαμβάναμε προς τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ, ήταν το λάθος ερώτημα. Υπαγορευμένο από την ανησυχία για το αν ο ΣΥΡΙΖΑ είχε κάποιο σκοτεινό και επικίνδυνο plan B, το ερώτημα επαναλαμβανόταν ad nauseam, ζητώντας ως απάντηση είτε μια αυτοκτονική προαναγγελία της «κωλοτούμπας» είτε μια διπλά αυτοκτονική προαναγγελία ρήξης. Κι ήταν σαν να αποδεχόμαστε, οι ερωτώντες, ότι το κρίσιμο στοίχημα της επερχόμενης κυβέρνησης ήταν αν θα μείνει συνεπής στην υπόσχεση του ακατόρθωτου, αν θα δώσει μέχρι τέλους τη μάχη κατά της λιτότητας, όταν η εποχή της λιτότητας ήταν πια στην αποδρομή της.

Τώρα πια ξέρουμε ότι plan B ο Αλέξης Τσίπρας δεν είχε. Είχαν οι Ευρωπαίοι. Ξέρουμε, συνεπώς, ότι στο ερώτημα «αν η Μέρκελ πει “όχι”;» η απάντηση ήταν εξαρχής δεδομένη. Κι ήταν αυτή που δόθηκε τη νύχτα του δημοψηφίσματος. Θα είχε, λοιπόν, μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν του θέταμε το αντίστροφο ερώτημα: αν η Μέρκελ πει «ναι», αν σας επιτρέψει να σκίσετε το Μνημόνιο και σας απαλλάξει, με κάποιο τρόπο, από επιπλέον μέτρα λιτότητας, εσείς τι θα κάνετε; Πώς θα χρησιμοποιήσετε την ελευθερία σας; Πώς θα κυβερνήσετε ως αριστεροί; Πώς και σε ποια κατεύθυνση θα προσπαθήσετε να αλλάξετε τη χώρα;

Αν το ερώτημα είχε τεθεί, θα είχαμε διαπιστώσει μάλλον ότι απάντηση δεν υπήρχε. Κι αυτό είναι το αληθινό δράμα με το οποίο ο απολογισμός του ΣΥΡΙΖΑ δυσκολεύεται να αναμετρηθεί.

Αν επιστρέφαμε στο 2010, θα ακούγαμε τον Αλέξη Τσίπρα να αρνείται, με την ίδια αυτοπεποίθηση του «ούτε μία στο εκατομμύριο», το ίδιο το γεγονός της χρεοκοπίας. Η χρεοκοπία – είχε απαντήσει σε μια συνέντευξη στην «Ελευθεροτυπία» τον Απρίλιο του 2010 – «είναι ένα παραμύθι με δράκο». Παράδοξη στάση: ως εάν η Αριστερά αρνιόταν να αναγνωρίσει ότι η ήδη συντελεσμένη τότε ελληνική χρεοκοπία ήταν μια χρεοκοπία εξ αναβολής. Οτι την είχε προκαλέσει μεν μια διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση και οι ατέλειες της αρχιτεκτονικής του ευρώ, αλλά την έφεραν και την καθιστούσαν αναπόφευκτη οι χρόνιες, βαθιές στρεβλώσεις του ελληνικού παρασιτικού καπιταλισμού και του ελληνικού πελατειακού πολιτικού συστήματος, τις οποίες η ίδια η Αριστερά, σε φωτεινότερες στιγμές της, είχε με ενδιαφέροντα τρόπο περιγράψει και σε υψηλούς τόνους καταγγείλει.

Καλπάζοντας από την αντιπολίτευση προς την εξουσία, ο Αλέξης Τσίπρας ποτέ δεν έθεσε στ’ αλήθεια το ερώτημα ποιες ήταν οι «εσωτερικές» αιτίες της χρεοκοπίας και ποια θα μπορούσε να είναι μια «αριστερή» απάντηση σε αυτές. Δεν δοκίμασε καν να διατυπώσει ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που να επιτίθεται στις αιτίες αυτές και να τις διορθώνει. Η αντιμνημονιακή σημαία ευκαιρίας λειτούργησε ως πλατφόρμα στην οποία είχαν θέση όλα τα αιτήματα. Οχι μόνο τα δίκαια αιτήματα των πραγματικά αδικημένων της λιτότητας. Αλλά και τα αιτήματα όσων είχαν κάποια πρόσοδο – ελάχιστη, μικρή ή και μεγάλη – από τις στρεβλώσεις του μοντέλου και αγωνιούσαν για τη διατήρησή τους. Σε αυτό το έδαφος άλλωστε επιτεύχθηκε και η συνάντηση με τον κατεξοχήν εκπρόσωπο αυτού του τύπου της αντιμνημονιακής εξέγερσης, τους ΑΝΕΛ του Καμμένου. Σε αυτό το έδαφος υποθηκεύτηκε και η πολιτεία της επερχόμενης κυβέρνησης. Η οποία μπορεί να επαινείται γιατί κατόρθωσε να πειθαρχήσει τη χώρα στις μνημονιακές υποχρεώσεις αποτελεσματικότερα από τις «συστημικές» προκατόχους της. Αλλά αν μετρήσουμε το πραγματικό της αποτύπωμα, το μεταρρυθμιστικό της έργο, θα διαπιστώσουμε ότι – αν εξαιρέσουμε κάποιους σημαντικούς «δικαιωματικούς» νόμους και τις Πρέσπες – είναι πολύ μικρότερο απ’ ό,τι πρόλαβε να κάνει στον πρώτο μνημονιακό χρόνο η άτυχη κυβέρνηση Παπανδρέου.

Αλλά αυτή είναι μια συζήτηση που ο ΣΥΡΙΖΑ δυσκολεύεται να ανοίξει.