Κράτος και θρησκευτική συνείδηση

Η απόφαση του ΣτΕ σχετικά με τον Οργανισμό του υπουργείου Παιδείας δεν αλλάζει όσα γνωρίζαμε για τον χαρακτήρα του μαθήματος των Θρησκευτικών. Κατά την Ολομέλεια, το γεγονός ότι στον Οργανισμό δεν αναφέρεται ρητώς η ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης, αλλά η προστασία της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης, δεν σημαίνει ότι ο πρώτος σκοπός παύει να αποτελεί σκοπό της παιδείας. Ωστόσο, εδώ ενυπάρχει ασάφεια. Πρόκειται για δύο παράλληλους σκοπούς ή για δύο εκφάνσεις του ίδιου σκοπού; Στο ζήτημα ενεπλάκησαν η συγκλίνουσα γνώμη μέρους της πλειοψηφίας και η μειοψηφία. Κατά την πρώτη, η προστασία της ελευθερίας αποδίδει με πληρέστερο τρόπο την ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης. Κατά την μειοψηφία, οι δύο έννοιες δεν ταυτίζονται.

Ορθή είναι η συγκλίνουσα γνώμη, στην οποία μετείχε και η πρώην πρόεδρος του Δικαστηρίου. Συνείδηση σημαίνει αυτοσυνειδησία και θρησκευτική συνείδηση σημαίνει ελεύθερη, συνειδητή κατανόηση για το θείο. Επομένως, η ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης προϋποθέτει ότι ο μαθητής μπορεί να ασκήσει τις κριτικές του ικανότητες για να διαμορφώσει αυτογνωμόνως αντίληψη.

Αν έχουν έτσι τα πράγματα, η λύση που σήμερα δίνεται, ότι δηλαδή το κράτος οφείλει να οργανώνει, ως υποχρεωτικό, ένα κατηχητικό μάθημα, από το οποίο ελευθέρως απέχει όποιος δεν επιθυμεί, έχει προβλήματα. Δεν αρνούμαστε ότι η κατήχηση επιβοηθητικά παρέχει ερεθίσματα σε έναν μαθητή για να διαμορφώσει θρησκευτική συνείδηση. Είναι όμως ρόλος του υποχρεωτικού κρατικού προγράμματος να παράσχει τέτοια κατήχηση, η οποία έχει και στοιχεία μυστηρίου; Εξάλλου, η λύση της απαλλαγής εγείρει περαιτέρω ζητήματα. Και δεν είναι μόνο η διάκριση μεταξύ των μαθητών, αλλά και η παιδαγωγική ανωμαλία που προκαλείται όταν οργανώνεται ένα μάθημα τύποις ως υποχρεωτικό και ουσία ως κατ’ επιλογή. Από την άλλη πλευρά, είναι εξίσου προβληματική και η λύση της υποχρεωτικής διδασκαλίας θρησκειολογικών μαθημάτων και δη στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η λύση πρέπει να αναζητηθεί με σωφροσύνη και άξονα την ήπια και σταδιακή καλλιέργεια της ικανότητας του μαθητή, με κριτικό λόγο και βίωμα, να διαμορφώνει συνείδηση για το θείο.

Τέλος, η απόφαση επανέλαβε το επιτρεπτό κρατικής εποπτείας στην Εκκλησία. Με δεδομένο ότι η Ιερά Εκκλησία της Ελλάδος είναι ΝΠΔΔ, ορισμένη στοιχειώδης εποπτεία είναι αναπόφευκτη. Ομως, η σκέψη ότι η διοικητική εποπτεία διασφαλίζει το κύρος και την εύρυθμη λειτουργία της δημόσιας υπηρεσίας νομίζουμε ότι δεν συνάδει με τον ρόλο της Εκκλησίας και δη σε μια ανοιχτή κοινωνία. Κατά τούτο, οι επιφυλάξεις της Εκκλησίας είναι δικαιολογημένες.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ)