Το ’21, η μνήμη και το παρόν

Η διαχείριση της ιστορικής μνήμης είναι πάντοτε υπόθεση του παρόντος. Οταν μιλάμε για το παρελθόν, στο επίπεδο των σημαντικών στιγμών ή ορόσημων που διαμορφώνουν το υποτιθέμενο «ιστορικό συνεχές» μιας κοινωνίας, στην πραγματικότητα πάντα ερμηνεύουμε το παρελθόν υπό το φως του παρόντος και με βάση τις προτεραιότητες αυτού του παρόντος, τις κοινωνικές συνθήκες και τα ιδεολογικά προτάγματά του. Γι’ αυτό και μπορεί να έχουμε ακόμη και «πολέμους της μνήμης», εάν υπάρχουν συγκρουόμενες προσλήψεις του παρελθόντος που υποκρύπτουν εξίσου συγκρουόμενες τοποθετήσεις για το σήμερα. Γι’ αυτό και είναι ορθό να μιλάμε για κατασκευή ή παραγωγή του παρελθόντος και όχι για την ακριβή αποτύπωση ή εκτίμησή του. Αυτό αποτελεί έναν κοινό τόπο της ιστορικής επιστήμης.

Με αυτό το πρίσμα πρέπει να δούμε και όλους τους κύκλους εκδηλώσεων που ξεκινούν ενόψει της δισεκατονταετηρίδας της Επανάστασης του 1821. Δεν αμφισβητώ ότι θα υπάρξουν και πολλές σημαντικές αμιγώς επιστημονικές συζητήσεις για αυτό τον κρίσιμο κρίκο στην ακολουθία γεγονότων που έδειξαν ότι το ιστορικό ρήγμα που άνοιξε η Γαλλική Επανάσταση ήταν μη αντιστρέψιμο στον ευρωπαϊκό χώρο. Ομως, ο κύριος όγκος της φόρτισης θα αφορά το παρόν. Αλλωστε, το ίδιο το 1821 επιτρέπει πολλαπλές αναγνώσεις και «προβολές», ανάλογα με το τι θα προκρίνουμε: το καριοφίλι του κλέφτη ή το πουγκί του εμπόρου; Τη γραφίδα του διανοούμενου ή τον υπολογισμό του κοτζαμπάση;

Την ξεροκεφαλιά της εξέγερσης ή τη διαμεσολάβηση των «Μεγάλων Δυνάμεων»;

Η ιστορία συχνά αποδεικνύεται πιο εύπλαστη από όσο μπορεί να εκτιμούμε. Ενα αίτημα (νέο)φιλελευθερισμού, ευρωπαϊσμού και τεχνολογικού εκσυγχρονισμού μπορεί να αποτελέσει την κατάληξη της «συνέχειας του Εθνους» εξίσου με ένα αίτημα ριζικής δημοκρατίας, αγωνιστικότητας και κοινωνικού μετασχηματισμού. Ωστόσο, ίσως τα πράγματα είναι καλύτερα όταν σεβόμαστε την αντιφατικότητα της ίδιας της ιστορίας και συζητάμε τις διαφορετικές εναλλακτικές στρατηγικές για τον 21ο αιώνα ως τέτοιες και όχι ως συνέχειες του ενός ή του άλλου «κλέους».