Ελληνοτουρκικές σχέσεις: απραξία ή Χάγη; (Μέρος Α’)

Οι πρόσφατες εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο – με αποκορύφωση το μνημόνιο/συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης για οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ των δύο χωρών που παραβιάζει κατάφωρα το Διεθνές Δίκαιο και τον κοινό νου – έχουν αναδείξει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις ως το κυριότερο θέμα του δημόσιου διαλόγου.

Είναι σαφές ότι οι σχέσεις μας με την Τουρκία, πάντοτε δύσκολες και προβληματικές, βρίσκονται σε μια φάση κρίσιμη, η διαχείριση της οποίας τώρα καθιστά αναγκαία τη λήψη αποφάσεων ιστορικής σημασίας, οι οποίες θα σημαδέψουν το μέλλον μας σε βάθος χρόνου. Η γενικευμένη ανησυχία και σύγχυση, πολύ περισσότερο η οργή και η αγανάκτηση που διακατέχουν και φαίνονται να οδηγούν τη σκέψη πολλών σχολιαστών, αποτελούν εμπόδιο στη διαχείριση των συμφερόντων μας. Οι περιστάσεις απαιτούν στρατηγική ψυχραιμία και ορθολογική αντιμετώπιση. Οπως σε κάθε διάλογο, οι διαφωνίες περί του πρακτέου είναι όχι μόνον αναπόφευκτες, αλλά συχνά και εποικοδομητικές, δεν πρέπει όμως να λησμονούμε ότι και οι θεσμικά αρμόδιοι διαχειριστές της κρίσης, δηλ. η κυβέρνηση, και οι εκτός κυβερνήσεως μετέχοντες στον διάλογο ανήκουμε όλοι στην ίδια «ομάδα» και έχουμε τα ίδια συμφέροντα.

Η μέχρι τώρα εξέλιξη του διαλόγου φέρνει πάλι στην επιφάνεια μια πάγια αντιπαλότητα μεταξύ δύο σχολών σκέψης σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης των θεμάτων της εξωτερικής μας πολιτικής, περιλαμβανομένων και των λεγόμενων εθνικών μας θεμάτων. Από τη μία είναι η σχολή σκέψης που, για διάφορους λόγους, αποφεύγει την προσπάθεια επίλυσης των προβλημάτων μας με την Τουρκία και επιλέγει να αναμένουμε ευνοϊκότερες για εμάς συνθήκες, με το σκεπτικό ότι ο χρόνος θα λειτουργήσει υπέρ των συμφερόντων μας. Κι από την άλλη, είναι η σχολή που πιστεύει ότι η παραμέληση των προβλημάτων με την Τουρκία έχει αποδειχθεί πάντοτε επιβλαβής, ο χρόνος επιδεινώνει τα προβλήματα, και άρα πρέπει να επιδιώξουμε την επίλυσή τους με διάλογο, διαπραγμάτευση και απώτερα με προσφυγή σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, και δη στο Διεθνές Δικαστήριο (ΔΔ). Συντομογραφικά, η πρώτη θα μπορούσε να ονομαστεί σχολή της απραξίας, ενώ η δεύτερη ονομάζεται τελευταία, όλο και περισσότερο, απλώς Χάγη, όπου ευρίσκεται η έδρα του ΔΔ. Φαίνεται ότι η «Χάγη» κερδίζει έδαφος μεταξύ των ειδικών που εκφράζονται δημόσια, όμως και η σχολή της απραξίας έχει αφοσιωμένους υποστηρικτές. Εξάλλου, μερικοί σχολιαστές που επιχειρηματολογούν υπέρ της προσφυγής στη Χάγη θέτουν τέτοιους όρους και προϋποθέσεις για τέτοια κίνηση που η εμμονή στην ικανοποίησή τους θα καθιστούσε στην πράξη αδύνατη την προσφυγή.

Αφού πρώτα καταγράψω την υποστήριξή μου στη σχολή που επιδιώκει την επίλυση των διαφορών μας με διάλογο και προσφυγή στο ΔΔ, θα ήθελα να υποβάλω μερικές παρατηρήσεις με σκοπό, αφενός, την προώθηση μιας ψύχραιμης και ορθολογικής αντιμετώπισης των προβλημάτων μας (στο Α’ μέρος), και αφετέρου (στο Β’ μέρος), μια προϊδέαση για το τι μπορούμε να αναμένουμε ρεαλιστικά από το ΔΔ.

Η ψύχραιμη αντιμετώπιση μιας κατάστασης προϋποθέτει πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας, απαλλαγμένη από συναισθηματισμούς, αυταπάτες και συνθηματολογίες. Στο προκείμενο, ορθά καταγγέλλουμε τις τουρκικές παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου, αλλά μην ξεχνάμε ότι ο αποκλειστικά καταγγελτικός λόγος, και δη υπό το κράτος οργής και αγανάκτησης, και η δαιμονοποίηση της άλλης πλευράς οδηγούν συνήθως σε σπασμωδικές και αλυσιτελείς ενέργειες. Θα συνέβαλλε στη νηφαλιότητα που απαιτούν οι περιστάσεις και στη βελτίωση της επιχειρηματολογίας μας να αναλογιστούμε ότι ναι μεν όλες οι χώρες διακηρύσσουν την προσήλωσή τους στο Διεθνές Δίκαιο, αλλά στην πραγματικότητα καμιά δεν διστάζει να προβεί σε ενέργειες εκτός της διεθνούς νομιμότητας, όταν θεωρεί ότι λόγοι εθνικού συμφέροντος το επιβάλλουν. Ακόμη και η χώρα μας δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα αυτόν: δεν αποτελεί αποκάλυψη εθνικού μυστικού η υπόμνηση ότι ο καθορισμός εθνικού εναέριου χώρου 10 ν.μ., ενώ τα χωρικά μας ύδατα εκτείνονται στα 6 ν.μ., αποτελεί μια τέτοια περίπτωση, δεδομένου ότι το Διεθνές Δίκαιο (Σύμβαση Πολιτικής Αεροπορίας, του 1944, άρθρα 1 και 2) καθορίζει ρητά ότι ο εναέριος χώρος κάθε κράτους καλύπτει την ξηρά και τα χωρικά του ύδατα. Επίσης, οι αιτιάσεις της Τουρκίας ότι η επαναστρατιωτικοποίηση ορισμένων νησιών μας στο Αιγαίο παραβιάζει διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας μας μπορούν και πρέπει να αντικρουστούν, αλλά δεν μπορούν να παρακαμφθούν ασυζητητί. Ως προς την ουσία του θέματος, η επαναστρατιωτικοποίηση των νησιών μας είναι ρεαλιστικά και ηθικά δικαιολογημένη και μάλιστα επιβεβλημένη, καθώς η άμυνα της χώρας μας ενώπιον μιας προφανούς απειλής υπαρξιακού χαρακτήρα δεν μπορεί παρά να έχει προτεραιότητα έναντι της σχολαστικής προσκόλλησης στο γράμμα του Διεθνούς Δικαίου (εδώ έχει εφαρμογή ή αρχή summum jus summa injuria)· πολλώ μάλλον που εξ ορισμού (δηλ. ως άμυνα) δεν έχει επιθετικό χαρακτήρα έναντι ουδενός.

Οι επισημάνσεις αυτές δεν στοχεύουν φυσικά να εξιλεώσουν την Τουρκία για τις παραβιάσεις της του Διεθνούς Δικαίου, ούτε βέβαια να συγκρίνουν τα αντίστοιχα μητρώα των δύο χωρών· αποσκοπούν απλώς να αναδείξουν την de facto σχετικότητα της αρχής της προσήλωσης στο Διεθνές Δίκαιο, μιας αρχής που προβάλλεται ως ακρογωνιαίος λίθος της εξωτερικής μας πολιτικής, και έτσι να συμβάλουν στην απελευθέρωση των εκ μέρους μας χειρισμών από αυταπάτες και να επιτρέψουν στον ορθό και ψύχραιμο λόγο να πρυτανεύσει στις προσπάθειες επίλυσης των προβλημάτων μας με τους γείτονες.

Ο Δημήτρης Μοσχόπουλος είναι πρέσβης επί τιμή