«Ο θρίαμβος της βλακείας» (*)

4 Ιανουαρίου 1960. Πριν από εξήντα χρόνια. Ο Αλμπέρ Καμί έχανε τη ζωή του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα.

Σκοτώθηκε μόλις 46 (και κάτι) αλλά είχε ήδη πάρει Νομπέλ Λογοτεχνίας. Ενας μεγάλος συγγραφέας.

Το φθινόπωρο του 1957 πήγε στη Σουηδία να παραλάβει το βραβείο. Γάλλος από την Αλγερία ο ίδιος, οι δικοί του έμεναν πάντα στο Αλγέρι. Οι Καμί ήταν μια φτωχική οικογένεια, η μητέρα δούλευε καθαρίστρια.

Εκεί μαινόταν ήδη ένας άγριος πόλεμος για την ανεξαρτησία της Αλγερίας από τη Γαλλία.

Μετά την τελετή απονομής του Νομπέλ οργανώθηκε στη φοιτητική εστία της Στοκχόλμης μια συζήτηση του συγγραφέα με φοιτητές.

Μέσα σε χειροκροτήματα και αποδοκιμασίες του κοινού, ένας νεαρός Αλγερινός τον κατηγόρησε σε έντονο ύφος ότι υπογράφει πρόθυμα διαμαρτυρίες για τα δικαιώματα στην Ανατολική Ευρώπη αλλά μένει σιωπηλός για τη δικαιοσύνη στη γενέτειρά του.

Ο Καμί παίρνει τον λόγο. Απαντά.

«Αυτή τη στιγμή πετάνε βόμβες στα τραμ στο Αλγέρι. Η μητέρα μου μπορεί να μπει σε ένα τέτοιο τραμ. Αν αυτό είναι δικαιοσύνη, τότε προτιμώ τη μητέρα μου»!

Η απάντηση προκάλεσε αναστάτωση.

Σύμφωνα με την ανταπόκριση της «Le Monde», ο Καμί είχε πει «πιστεύω στη δικαιοσύνη αλλά πριν από τη δικαιοσύνη θα υπερασπιστώ τη μητέρα μου».

Στη συνέχεια η απάντησή του θα απλουστευτεί ακόμη περισσότερο. «Ανάμεσα στη δικαιοσύνη και τη μητέρα μου επιλέγω τη μητέρα μου» του αποδίδουν.

Μικρή σημασία. Ο Καμί είχε το ηθικό θάρρος να μιλήσει για τη σχετικότητα της δικαιοσύνης. Οχι αφηρημένα. Αλλά μέσα από ένα συγκεκριμένο δίλημμα.

Τηρουμένων των αναλογιών, αντιμετωπίζουμε σήμερα ένα τέτοιο δίλημμα με το Μεταναστευτικό.

Διότι αν αυτό που συμβαίνει με τους μετανάστες στα νησιά είναι δικαιοσύνη, αν κάποιο δίκαιο επιβάλλει ό,τι συμβαίνει στα νησιά, τότε επιλέγω χωρίς συζήτηση τα νησιά.

Ομολογώ ότι η επιλογή δεν είναι εύκολη. Βαραίνει. Αλλά εδώ που φτάσαμε, εύκολες επιλογές δεν υπάρχουν.

Ενας σπουδαίος ιστορικός, ο Ιαν Κέρσοου, διαπιστώνει για τη σημερινή Ευρώπη πως «η μόνη βεβαιότητα πλέον είναι η αβεβαιότητα» (Ian Kershaw, Roller-Coaster: Europe 1950-2017, Allen Lane, London, 2019).

Πλέουμε σε αχαρτογράφητα νερά.

Σε μια εμπνευσμένη ομιλία του για τα 70 χρόνια του Συμβουλίου της Ευρώπης, ο Μακρόν επεσήμανε προ μηνών ότι το δικαίωμα στο άσυλο απειλείται από προσπάθειες παράκαμψης ή υφαρπαγής του.

«Οι λαοί μας», είπε, «έχουν πάρει κυρίαρχα τις αποφάσεις τους. Θέλουν να συνεχίσουν να αποφασίζουν κυρίαρχα. Αλλά η κυριαρχία επιβάλλει την ύπαρξη συνόρων και τον σεβασμό στο δίκαιο».

«Δεν είναι το ίδιο πράγμα να προστατεύεις τα σύνορά σου και να πλήττεις το δικαίωμα στο άσυλο» πρόσθεσε (1/10/2019).

Λίγο καιρό νωρίτερα ο Μακρόν είχε ξεκαθαρίσει ότι η χώρα του «δεν μπορεί να τους φιλοξενήσει όλους» και μίλησε για την ανάγκη «να ανακτήσει η Γαλλία τον έλεγχο της μετανάστευσης».

Αλλά επειδή η ανοησία είναι παγκόσμιο φαινόμενο, ο «Guardian» τον κατηγόρησε πως με την πολιτική του «κάνει το παιχνίδι της Ακρας Δεξιάς» (28/9/19).

Αυτό «το παιχνίδι της Ακρας Δεξιάς» εμφανίζεται τελικά πιο διαδεδομένο στις κοινωνίες μας και από το τάβλι ή την μπιρίμπα.

Μόλις προ ημερών, ο τομεάρχης μεταναστευτικής πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ Γ. Ψυχογιός δήλωνε ότι «η ακροδεξιά γραμμή στο Προσφυγικό οδηγεί στα γεγονότα που βλέπουμε στη Λέσβο».

Και λίγες ώρες αργότερα ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ Δ. Τζανακόπουλος εγκαλούσε την κυβέρνηση στη Βουλή υποστηρίζοντας πως «η ακροδεξιά λογική, οι εμμονές και η ανεπάρκειά σας δημιούργησαν το πρόβλημα στο Προσφυγικό» (4/2/20).

Με άλλα λόγια, τα γεγονότα στη Λέσβο δεν έχουν σχέση με τους μετανάστες που πλημμυρίζουν το νησί, ούτε με τις συνθήκες στις οποίες αναγκάζονται να ζουν οι μετανάστες και οι κάτοικοι, δεν έχουν καν σχέση με τη Λέσβο, αλλά αποτελούν δημιούργημα μιας ιδεολογικής επιλογής.

Είναι ίσως πρώτη φορά που τα γεγονότα δεν αποτυπώνουν την πραγματικότητα, αλλά προκύπτουν από κάποια ερμηνεία της!

Εδώ δεν έχουμε αποχαιρετίσει απλώς τον ορθό λόγο του Διαφωτισμού. Εχουμε εγκαταλείψει και ολόκληρη την Αναγέννηση.

Ολα αυτά ίσως να ήταν απλώς γραφικά. Αλλά μετατρέπονται σε βαρίδια όταν έχουμε να χειριστούμε την αβεβαιότητα της εποχής και να πλεύσουμε σε νερά αχαρτογράφητα.

Το Μεταναστευτικό είναι το παγόβουνο που έρχεται καταπάνω μας. Αποτελεί ένα κορυφαίο λαϊκό πρόβλημα που διχάζει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες από τη Λέσβο έως την Ανδαλουσία και το Βρανδεμβούργο.

Δεν υπόκειται σε καμία εθνική, ταξική ή ιδεολογική ανάλυση. Είναι το ίδιο για όλους και (κατά τα φαινόμενα) χειρότερο για τους πιο αδύναμους. Δεν αντιμετωπίζεται ούτε με τσιτάτα, ούτε με αφορισμούς, ούτε με ιδεοληψίες, ούτε με απονομές δικαιωμάτων.

Και (λυπάμαι που το λέω) δεν είναι πρόβλημα ανθρωπισμού. Είναι ζήτημα κοινωνίας και συνοχής. Οταν σκάνε γύρω οι βόμβες, επιλέγουμε τη μητέρα μας – για να υιοθετήσω τον συλλογισμό του Καμί.

Σε μια εποχή που κυριαρχούσε επίσης αβεβαιότητα, ένας άλλος νομπελίστας Λογοτεχνίας, ο Μπέρναρντ Ράσελ, έγραφε σε ένα δοκίμιό του πως «η βασική αιτία του προβλήματος είναι ότι στον σύγχρονο κόσμο οι ηλίθιοι ξεχειλίζουν από βεβαιότητες ενώ οι έξυπνοι είναι γεμάτοι αμφιβολίες».

Το δοκίμιο είχε τίτλο «Ο θρίαμβος της βλακείας», γράφτηκε το 1933 και αφορούσε την άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία.

(*) Bertrand Russell, The Triumph of Stupidity, in Mortals and Others: Bertrand Russell’s American Essays 1931-1935, Routledge, 1998.

Κάποιοι θεώρησαν ότι παραπέμπει στο γνωστό ντοκιμαντέρ της Λένι Ρίφενσταλ για το συνέδριο του ναζιστικού κόμματος στη Νυρεμβέργη που είχε τίτλο «Ο θρίαμβος της θέλησης». Αλλά και το συνέδριο και η ταινία είναι μεταγενέστερα του δοκιμίου (1934-1935).