Το φθινόπωρο {LF}του ευρωπαϊκού ονείρου

Μία από τις πιο παράξενες παρενέργειες της οριστικής εξόδου του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ενωση είναι το ανοιχτό ερώτημα της θέσης της αγγλικής γλώσσας εντός των ευρωπαϊκών θεσμών. Κι αυτό γιατί τα αγγλικά, που από τα μέσα της δεκαετίας του 2000 αντικατέστησαν τα γαλλικά ως ανεπίσημη lingua franca της Ευρωπαϊκής Ενωσης, δεν είναι πλέον η επίσημη γλώσσα καμιάς χώρας μέλους. Ακόμη και η Ιρλανδία έχει ως επίσημη γλώσσα την ιρλανδική (Gaeilge).

Προφανώς και το ερώτημα για τη θέση μιας γλώσσας μέσα σε μια πολυεθνική ένωση κρατών δεν είναι και το πιο κρίσιμο. Αυτό που είναι πραγματικά κρίσιμο είναι το γεγονός ότι η έξοδος μιας τόσο μεγάλης χώρας από την Ενωση (μέλος των G7, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας, με αυτοτελές αποτρεπτικό πυρηνικό οπλοστάσιο) σηματοδοτεί μια κρίση της ένωσης. Η επίκληση των διαχρονικών προβλημάτων στην «ειδική σχέση» της Μεγάλης Βρετανίας με την ΕΕ, με τις ποικίλες εξαιρέσεις και την άρνηση συμμετοχής στην ευρωζώνη, δεν ακυρώνει το γεγονός ότι για πρώτη φορά μια Ενωση που υποτίθεται ότι διαρκώς διευρύνεται συρρικνώθηκε.

Την ίδια ώρα, οι διακηρύξεις μίας ακόμη Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δημιούργημα μιας διαπραγμάτευσης που σε πολλές πλευρές της θύμισε παραδοσιακό παζάρι, με την επανάληψη στόχων που έχουμε ακούσει πολλές φορές τις δύο τελευταίες δεκαετίες, ήρθαν να υπενθυμίσουν την απουσία οράματος, ιδίως εάν αναλογιστούμε την έρπουσα κρίση νομιμοποίησης όχι μόνο των εθνικών κυβερνήσεων αλλά και του ευρωπαϊκού οράματος που καταγράφεται σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις.

Δεν είναι τυχαίο ότι το πιο πετυχημένο δημιούργημα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, το κοινό νόμισμα, φαινομενικά εντυπωσιακό επίτευγμα, εάν σκεφτούμε τη μακρά ιστορία αποτυχημένων νομισματικών ενώσεων σε περασμένους αιώνες, είναι ταυτόχρονα και η συμπύκνωση πολλών από τα προβλήματα της Ενωσης. Η εμμονή στη λιτότητα, η διαμόρφωση ενός ενιαίου οικονομικού χώρου που έδινε επιπλέον «συγκριτικά πλεονεκτήματα» στις ήδη πιο ανταγωνιστικές χώρες, η καταναγκαστική λιτότητα και όλο το οπλοστάσιο της εφαρμογής του με αποκορύφωμα τα μνημόνια, η δυσκολία συντονισμένης απάντησης σε υφεσιακές τάσεις και το εμφανές έλλειμμα αλληλεγγύης έδειξαν σε πολλούς τα όρια της εκδοχής ολοκλήρωσης που κυριάρχησε.

ΠΟΙΑ ΚΟΙΝΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ; Ο φεντεραλισμός κατέληξε απλώς να είναι περισσότερο μια επιλογή ρητορικού τρόπου, σε περιπτώσεις που πρέπει να παρουσιαστεί μια εικόνα προόδου της ένωσης, ενώ τα spill-over effects, που οραματίζονταν οι υποστηρικτές μιας ολοκλήρωσης εκ του αποτελέσματος, κυρίως αποτυπώθηκαν σε ένα υποχρεωτικό κύμα ιδιωτικοποιήσεων και στη διαρκή επίθεση στο κοινωνικό κράτος. Η «κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα» κατέληξε στην επίμονη οχύρωση πίσω από εθνικές αναφορές, την ώρα που το «κοινωνικό πρόσωπο» της Ευρώπης φαντάζει μάλλον ανεπαρκές σε μια Ευρώπη αυξανόμενης επισφάλειας και zero hour contracts. Οσο για την εφαρμογή της κινητικότητας των εργαζομένων, στην πραγματικότητα απλώς συνετέλεσε στη διευκόλυνση μιας εντυπωσιακής πληθυσμιακής αιμορραγίας των χωρών «της διεύρυνσης» αλλά και των χωρών που χτυπήθηκαν από τα μνημόνια.

Την ίδια στιγμή, παρότι ο χώρος της παιδείας και της έρευνας υποτίθεται ότι είναι βασικό πεδίο όπου η συνεργασία είχε αποτελέσματα, απουσίασε, με λίγες εξαιρέσεις, εκείνος ο πραγματικός συντονισμός επιστημονικών και ερευνητικών δυνάμεων και πόρων που θα επιτύγχανε όντως την ευρωπαϊκή πρωτοπορία σε κρίσιμους επιστημονικούς και τεχνολογικούς κλάδους.

Οσο για την κοινή εξωτερική πολιτική και την πάλαι ποτέ διακηρυχθείσα επιθυμία η Ευρώπη να λειτουργήσει ως αυτοτελής πόλος ειρήνης στο διεθνές τοπίο, χρειάστηκε η τραγική κατάληξη της εμπλοκής στον Γιουγκοσλαβικό Εμφύλιο και η επιστροφή του ατλαντισμού (εσχάτως μάλιστα στην παραλλαγή του «Νέου Ψυχρού Πολέμου») για να αποδειχθεί η απόσταση ανάμεσα στις διακηρύξεις και στην πραγματικότητα. Ακόμη πιο προβληματικός είναι ο τρόπος που ολοένα και περισσότερο η Ενωση δείχνει να ανέχεται ως τμήμα του «ευρωπαϊκού κεκτημένου» όλες τις παραβιάσεις των υποτιθέμενων ευρωπαϊκών ιδεωδών. Η πολιτική για το Μεταναστευτικό και το Προσφυγικό κατέληξε στην ηγεμονία των απόψεων της Ακροδεξιάς, στη λογική των «φρακτών», σε χιλιάδες νεκρούς στη Μεσόγειο και στην αντιμετώπιση των άθλιων καταστάσεων τύπου Μόριας ως αναγκαίων μέσων «αποτροπής». Την ίδια ώρα, πληθαίνουν τα παραδείγματα χωρών που θεωρούν ότι η συμμετοχή στην Ενωση δεν είναι ανταγωνιστική προς την ακροδεξιά ρητορική, τις επιδείξεις κρατικού αυταρχισμού (διότι οι συνθήκες της Ενωσης περιέχουν προβλέψεις για τις ελλείμματα του προϋπολογισμού, όχι όμως για τα πλεονάσματα αστυνομικής βίας), ή τις παραβιάσεις του κράτους δικαίου (όπως δείχνει η μάλλον αμήχανη αντιμετώπιση χωρών όπως η Πολωνία, η Ρουμανία ή η Ουγγαρία).

Η Ευρώπη της ανισότητας

Σε πείσμα των διακηρύξεων περί σύγκλισης, η Ευρωπαϊκή Ενωση παραμένει άνιση. Ο κατώτατος μισθός ποικίλλει ανάμεσα στα 312 ευρώ της Βουλγαρίας και τα 2.142 του Λουξεμβούργου, ενώ το 2018 οι διάμεσοι των εθνικών ωριαίων αποδοχών κινήθηκαν ανάμεσα στα 25,42 ευρώ της Δανίας και τα 1,67 ευρώ της Βουλγαρίας. Ενδεικτική και η διαφορά στο προσδόκιμο επιβίωσης κατά τη γέννηση το 2017: 80,9 έτη ο ευρωπαϊκός μέσος όρος, 83,4 στην Ισπανία, 74,8 στη Βουλγαρία και 74,9 στη Λετονία.