«Και απολιτίκ να ήσουν το ’60, γινόσουν πολιτικοποιημένος»

Ο Μιχάλης Φακίνος μεταπήδησε με επιτυχία στη λογοτεχνία από τη μάχιμη δημοσιογραφία. Σήμερα, παρότι συνταξιοδοτημένος – με σαράντα χρόνια στα «ΝΕΑ» θητεία και κάματο -, λειτουργεί ακόμη ως δημοσιογράφος καθημερινής εφημερίδας παρότι το υλικό που αλιεύει το μεταπλάθει σε ιδέες και ροές για τα βιβλία του. Ο Μιχάλης Φακίνος αθόρυβα έχει κατακτήσει θέση στα ελληνικά γράμματα, έχει δοκιμαστεί με όλες τις φόρμες του Λόγου και όλα αυτά δεν είναι εύκολα σε μια εποχή που έχει αρχίσει να ρέπει προς την εικόνα – και δη την κινούμενη, αυτό λένε οι έρευνες και στα κοινωνικά δίκτυα. Διαμορφωμένος στην πιο ηρωική εποχή της δημοσιογραφίας, με δάσκαλο τον Κώστα Νίτσο (που ο Γιώργος Ιωάννου τον περιέγραφε στα «Κοιτάσματα» ως θηρίο του Τύπου), αιώνιος σύντροφος και σύζυγος της μεγάλης συγγραφέως Ευγενίας Φακίνου, μας μυεί στο εργαστήριο της γραφής του ενώ θυμάται αποσπάσματα από τη δουλειά του, από τα μαγικά μα και αμφίσημα 60s, από μέρες και χρόνους που συνυπήρξε, γνώρισε, ζυμώθηκε με όλη την πινακοθήκη του Μεταπολέμου.

Πείτε μας λίγο πώς ζείτε την καθημερινότητά σας; Αλήθεια, υπάρχει απόσυρση από την ενεργή δημοσιογραφία ή το σαράκι δεν φεύγει ποτέ;

Ευτυχώς, φεύγοντας από τη δημοσιογραφία, δεν είχα πρόβλημα διαχείρισης του χρόνου, γιατί η γραφή, η μανία με τις λέξεις και τα νοήματα με ακολουθούσαν καθώς συνέχισα να γράφω μυθιστορήματα, διηγήματα και λίγο θέατρο. Και διάβασμα, πολύ διάβασμα, σαν μαθητής θαυμάζοντας τα δημιουργήματα της φαντασίας ελλήνων και ξένων συγγραφέων.

Οταν γράφετε τα μυθιστορήματά σας και γενικώς τα έργα σας, λειτουργείτε ως δημοσιογράφος; Ρωτώ γιατί, ας πούμε, μια τάση εσχάτως είναι το μυθιστόρημα που έχει ως ραχοκοκαλιά την έρευνα πάνω σε ιστορικά γεγονότα…

Θα σας το αντιστρέψω. Οταν ήμουν δημοσιογράφος, λειτουργούσα ως συγγραφέας. Σαν αποτοξίνωση από τον βομβαρδισμό του ρεαλισμού των καθημερινών ειδήσεων αποφάσισα να το πάρω αλλιώς. Κι όταν άρχισα να γράφω στα «ΝΕΑ» τη σαββατιάτικη στήλη μου με τίτλο «Πλους αεροστάτου», από τον τίτλο και μόνο καταλαβαίνετε πως συνειδητά είχα οδηγηθεί σε κείμενα που ενώ έπαιρναν αφορμή από τα ρεαλιστικά γεγονότα των ημερών τα έκανα υπερρεαλιστικά, ανακαλύπτοντας και αποκαλύπτοντας τη μαγεία και την άγρια ποίηση που κάποιες φορές κρύβονται σε απλούς ανθρώπους και στα μικρά περιστατικά. Οσον αφορά το δεύτερο σκέλος της ερώτησης, μου αρέσουν τα μυθιστορήματα που βασίζονται σε ιστορικά γεγονότα, αρκεί να μην είναι γραμμένα με τη λεγόμενη «δημοσιογραφική γραφή». Αλλωστε οι εφημερίδες γράφουν το μυθιστόρημα της κάθε μέρας.

Πάμε λίγο στη συγγραφή σας. Βάλτε μας λίγο στο εργαστήρι της γραφής σας. Ποιο περιβάλλον γονιμοποιεί τις ιδέες σας και ποια τα ερεθίσματά σας για να ξετυλίξετε το νήμα μιας ιστορίας;

Δεν ξέρω από πού πηγάζει η έμπνευση, τουλάχιστον σε μένα που είμαι της μυθοπλασίας. Μάλλον είναι μια μορφή τρέλας να δημιουργείς ψεύτικους ανθρώπους που μοιάζουν αληθινοί, ψεύτικους τόπους που θυμίζουν πατρίδα, ψεύτικα γεγονότα που πρέπει να τα κάνεις πιστευτά, και το κυριότερο: να λες ψέματα που μοιάζουν με αλήθειες και αλήθειες που μοιάζουν με ψέματα. Και μετά να βγαίνεις απ’ αυτόν τον «τόπο» και να πηγαίνεις στο σουπερμάρκετ της γειτονιάς, να κοιτάζεις ημερομηνίες λήξεως και τα ψάρια στα μάτια, στη λαϊκή αγορά για φρέσκες ντομάτες, στο ΑΤΜ να σηκώσεις χρήματα, να λιγουρεύεσαι στις βιτρίνες τα μοντέρνα γυαλιά ηλίου και τα μποτάκια. Και τότε να αναρωτιέσαι: Ποιος είμαι τελικά; Ποιος απ’ τους «δύο»; Ποιος ο ψεύτικος και ποιος ο αληθινός;

Στα «Χαμένα» – το πιο πρόσφατο έργο σας -, ας πούμε, ουσιαστικά διαπραγματεύεστε το Αλτσχάιμερ. Κάντε μας μια σύνοψη του βιβλίου σας.

Το να κάνει ένας συγγραφέας σύνοψη του βιβλίου του είναι επικίνδυνο. Μπορεί να το αδικήσει, μπορεί να το ωραιοποιήσει. Στα «Χαμένα», πάντως, έχουμε να κάνουμε με μια γυναίκα στο τελευταίο στάδιο του Αλτσχάιμερ, βουβή και παρούσα μόνο σωματικά, που της παραστέκεται ο σύζυγος, από παιδιά μαζί μεγαλωμένοι, ο οποίος με διάφορα κόλπα προσπαθεί να της ξυπνήσει τη μνήμη διαβάζοντας μεγαλοφώνως τα βιβλία που διάβαζαν στα νιάτα τους, της διαβάζει τη συλλογή των ωραίων λέξεων που μάζευαν μαζί, της φτιάχνει ξυλόγλυπτες ταμπέλες από τους δρόμους που πέρασαν, της φέρνει κάθε τόσο τη χορωδία των Αστέγων που της τραγουδά τραγούδια που αγάπησε, παλιές φωτογραφίες και αντικείμενα της δείχνει, κι άλλα του παρελθόντος που πονάμε κι άλλα που είναι χαρωπά, χρωματιστές και μαύρες σελίδες της νεότητας. Τελικά, στα «Χαμένα» οι κύριοι πρωταγωνιστές είναι ο Χρόνος και η Μνήμη. Ο Χρόνος που σαρώνει τα πάντα στο διάβα του και η Μνήμη που τον επαναφέρει στις χαμένες εποχές των ωραίων λέξεων, της ομορφιάς, των ερώτων, των ονείρων, της κατάκτησης των ονείρων, του ροκ εν ρολ της νεότητας που εξελίσσεται σε ραπ ενός φανταστικού μέλλοντος με πρόστυχα στιχάκια για εκτόνωση.

Προφανώς, μυηθήκατε στα της επίπονης ασθένειας με έρευνα και ψάξιμο. Τι το συνταρακτικό έχει αυτή ως επίδραση στους ανθρώπους;

Επρεπε να αντιμετωπίσω την περίπτωση του Αλτσχάιμερ της ηρωίδας με σεβασμό και δέος μπροστά στο άγνωστο. Σαν κάτι ιερό. Κουβέντιασα με ειδικούς και συγγενείς που συντρόφευαν τέτοια άτομα για μικρολεπτομέρειες. Είχαμε ενώπιόν μας ένα σώμα που έχει χάσει την ωραιότητα και τη σπιρτάδα της νεότητας και ο σύντροφός της την αντιμετωπίζει σαν ένα μυστήριο, σαν έναν ναό που περιέχει τις μνήμες και δεν πιστεύει πως η φθορά του χρόνου πρέπει να συνοδεύεται κι από τη φθορά της μνήμης. Ο κύριος Ευτύχιος βλέπει τη γυναίκα του, τη Ζωή, σαν τη σιωπή του Θεού. Σαν να είναι κλειδωμένη σ’ ένα δωμάτιο και τον έχει αφήσει απέξω. Και προσπαθεί να ξεκλειδώσει με την αγάπη του και με τις λέξεις. Επρεπε να σπάσει τον τοίχο της σιωπής, να διεισδύσει στα άδυτα των αδύτων του ανέκφραστου σώματος, να προκαλέσει ερεθίσματα με ήχους, με λέξεις, με αντικείμενα μήπως και γίνει κάποιο θαύμα κι ανάψουν πάλι τα λαμπάκια της μνήμης και την ξαναφέρει στο τότε που δωδεκαετείς μάθαιναν να κολυμπούν στη στέρνα της γειτονιάς τους μεγαλώνοντας μαζί με τους γυρίνους, να την «ξυπνήσει» θυμίζοντάς της το πρώτο φιλί στις νεραντζιές μαζί με τον δίδυμο αδελφό του, τις ταινίες που είδαν στο θερινό σινεμά, το σκιάχτρο που φύλαγε τα χωράφια, την εμμονή της με τον λόρδο Τσάτερλι, τα φοιτητικά τους χρόνια με την Αλφαβητούπολη, τη φυγή του αδελφού του και το μεγάλο τραύμα της 21ης Απριλίου.

Εχετε γράψει και διηγήματα («Κωπηλάτες») και μυθιστόρημα. Ποια η διαφορά και οι απαιτήσεις της μικρής και της μεγάλης φόρμας και ποια τελικώς σας πάει περισσότερο;

Τελικά πιστεύω πως τα διηγήματα είναι μικρά μυθιστορήματα και τα μυθιστορήματα μεγάλα διηγήματα. Μικρή φόρμα, μεγάλη φόρμα, το θέμα είναι να πεις μια ιστορία που ο αναγνώστης να τη «βλέπει» να εξελίσσεται μπρος στα μάτια του. Να τον πείθεις πως οι χαρακτήρες είναι αληθινοί, να συμπάσχει μαζί τους, να πονάει, να κλαίει, να γελά, όπως γίνεται και στο σινεμά. Να αφηγείσαι και οι λέξεις να είναι χάδι, καρφιά, χειροβομβίδες που σκάνε. Και προσοχή στις λεπτομέρειες, στα ασήμαντα. Αυτά κάνουν την αφήγηση πιο πιστευτή.

Πώς ήταν η πρώτη φορά που η γραφή σας δεν έπρεπε να υπηρετεί την επικαιρότητα; Και άρα πώς γράψατε το πρώτο σας βιβλίο;

Το πρώτο μου βιβλίο ήταν διηγήματα. Τίτλος: «Κωπηλάτες». Και είχε ως ήρωες απλούς, καθημερινούς, άσημους ανθρώπους καθώς είχα τη μανία τότε να μαζεύω τα μονόστηλα από την τελευταία σελίδα της εφημερίδας – και τότε οι εφημερίδες ήταν μεγάλου σχήματος και χώραγαν πολλές τέτοιες ειδησούλες, κυρίως από το αστυνομικό δελτίο. Ανθρώπους από την επαρχία που ξεψύχησαν ενώ εβάδιζαν εις την οδόν Αγίου Κωνσταντίνου, οικογενειακούς καβγάδες, μοιχείες, συλλήψεις πορτοφολάδων, ερωτικά δράματα με βιτριόλι, τέτοια. Ομως εκεί που ξεδιπλώθηκα συγγραφικά ήταν στο πρώτο μου μυθιστόρημα, τη «Βυζαντινή περίπολο», νομίζω το 1988. Θα σας πω μόνο τους ήρωες για να καταλάβετε: η γιαγιά που έβγαλε γένια μητροπολίτη. Ο στυλίτης του ηφαιστείου. Ο ανάπηρος ροκεντρολίστας του 1958. Ο ποδηλάτης χωρίς ποδήλατο. Η γυναίκα που ηδονιζόταν με τον άνεμο. Αγνωστοι μεταξύ τους που συναντήθηκαν και συγκατοίκησαν σε μια παλιά χαρτοποιία. Μια δυστοπία που μοιάζει με την Ελλάδα και ήρωες σε βαθιά υπαρξιακή μελαγχολία που αναζητούν το νόημα της ζωής κι εγώ μαζί τους να αναζητώ τον συγγραφικό μου εαυτό.

Πώς είναι να ζείτε με μια συγγραφέα στο ίδιο σπίτι; Και δη, με μία από τις καλύτερες στη χώρα.

Για μένα είναι η Ευγενία. Το κορίτσι που γνώρισα το 1967 κι από τότε χέρι χέρι μαζί πορευτήκαμε, μαζί περάσαμε τις Συμπληγάδες, μαζί γελάσαμε, τραγουδήσαμε, ψαρέψαμε, κλάψαμε, ταξιδέψαμε, διαμορφώνοντας ο ένας τον χαρακτήρα του άλλου. Ασε που μαγειρεύει και υπέροχα!

Προσφάτως άκουγα τον σκηνοθέτη Σωτήρη Χατζάκη να λέει πως στην «Ντενεκεδούπολη», όπου και αυτός συμμετείχε, ήσασταν κι εσείς. Τι θυμάστε, αλήθεια, από κάτι που άφησε εποχή στην Αθήνα;

Η «Ντενεκεδούπολη» ήταν μια ριζοσπαστική, επαναστατική ιδέα της Ευγενίας Φακίνου. Εκρυβε τον αέρα των πρώτων ημερών της Μεταπολίτευσης. Και κάνοντας κουκλοθέατρο με ντενεκέδες μίλησε στα παιδιά για το θέμα των ημερών με απλό και κατανοητό λόγο. Μίλησε για τη δικτατορία και τις συνέπειες από τη στέρηση της ελευθερίας. Ο κακός μεγάλος ντενεκές που τυραννάει τα μικρά ντενεκεδάκια και πώς εκείνα τελικά τον εξοντώνουν, με τη βοήθεια των παιδιών θεατών μάλιστα. Εκτός από την Ευγενία έπαιζαν τότε ο Σωτήρης Χατζάκης, ο Αντώνης Αντωνίου, η Ρένα Καζάκου και για μία χρονιά ο Παύλος Σιδηρόπουλος. Την υπέροχη μουσική για τέσσερα από τα έργα είχε γράψει ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ενώ ο Χρήστος Λεοντής για ένα. Εγώ ήμουν ο ταμίας του θεάτρου.

Σας συναντάμε και στιχουργό με τον Μαρκόπουλο σε τραγούδια, και μάλιστα γνωστά, όπως «Η Ρόζα η ναζιάρα». Αυτό πώς προέκυψε;

Είχε πεθάνει ο Μάρκος Βαμβακάρης κι έγραψα ένα κομμάτι στα «ΝΕΑ» για τη ζωή και το έργο του, μιας και τον είχα γνωρίσει πριν λίγο καιρό και του ‘χα πάρει συνέντευξη. Ενα πρωί, καθώς ήμουν στο γραφείο κι έγραφα κάτι, σκύβει από πάνω μου αθόρυβα ο Γιάννης Μαρκόπουλος και μου ψιθυρίζει: «Ενα τέτοιο κείμενο, σαν κι αυτό για τον Μάρκο, θα ‘θελα να γράψεις για μένα όταν πεθάνω». Ημαστε νέοι και οι δύο, ο θάνατος έμοιαζε μακρινός, γελάσαμε. Και γίναμε φίλοι. Ο Γιάννης συνεργαζόταν τότε με σπουδαίους ποιητές, Μιχάλη Κατσαρό, Μάνο Ελευθερίου, Κώστα Γεωργουσόπουλο που υπέγραφε ως Μύρης, τον Σκούρτη, και ζήτησε και κάτι από μένα, παρότι δεν είχα πείρα από στιχουργική. Εγραψα τη «Ρόζα τη ναζιάρα», τον βίο και την πολιτεία μιας ηθοποιού μπουλουκιού που, γερασμένη πια, ψάχνει για δουλειά στα θέατρα της Αθήνας, ένα λαϊκό έπος με 24 τετράστιχα που πρωτακούστηκε από τον Μαρκόπουλο και την τραγουδίστρια Αλεξάνδρα σε μπουάτ συνοδεία τούμπας μόνο, νομίζω. Στη δισκογραφία βγήκε με τέσσερα τετράστιχα τσιφτετέλι. Αργό με τη Μοσχολιού, γρήγορο με την Αλεξίου.

Ζήσατε και εργαστήκατε ως δημοσιογράφος στα «ΝΕΑ» για περίπου 40 χρόνια. Σας διαμόρφωσε το «σάρωμα» και βίωμα της νεότερης Ιστορίας μέσα απ’ τα δημοσιογραφικά γραφεία;

Η δημοσιογραφία όχι μόνο με διαμόρφωσε, αλλά και με μόρφωσε. Εμαθα πολιτική, έμαθα κοινωνιολογία, νομικά, οικονομία, θρησκευτικά, τέχνες. Μα πάνω απ’ όλα γνώρισα ανθρώπους μέσα κι έξω από την εφημερίδα.

Ζήσατε μεγάλα γεγονότα ως δημοσιογράφος. Μέσα στο κέντρο της Αθήνας. Πώς θυμάστε, για παράδειγμα, την πολυερευνημένη μα και άγνωστη σε πλευρές της δεκαετία του ’60;

Η πολυσυζητημένη δεκαετία του ’60 στην ουσία ήταν μισή δεκαετία, κουτσουρεμένη. Κι εμείς, της εποχής εκείνης «οι εκδρομείς», λες και το νιώθαμε πως θα πελεκηθεί, τρέχαμε για να προλάβουμε δημιουργώντας. Νέες φωνές ακούγονταν από παντού, στη λογοτεχνία, στο τραγούδι, σε όλες τις τέχνες ένας καινούργιος άνεμος έπνεε, μια νέα αισθητική φανερωνόταν που γκρέμιζε όχι για να δημιουργήσει ερειπιώνα, αλλά για να χτίσει. Τότε, και να μην ήσουν ποιητής, γινόσουνα. Φίλοι από την επαρχία κατέβαιναν στην Αθήνα για να μιλήσουμε για τα νέα καλλιτεχνικά ρεύματα, για να δουν στο πατάρι του Λουμίδη, στο Μπραζίλιαν, στου Φλόκα, στου Απότσου και να κερδίσουν μια λέξη, ένα νόημα, μια ιδέα από τους συγγραφείς, τους ποιητές, τους μουσικούς, τους ζωγράφους, τους δημοσιογράφους που σύχναζαν και κουβέντιαζαν εκεί. Τότε, και απολιτίκ να ήσουνα, γινόσουν πολιτικοποιημένος. Είχε γκρεμιστεί το κράτος της τότε Δεξιάς, το παρακράτος είχε σκοτώσει τον Λαμπράκη, φωνάζαμε «Ενα – Ενα – Τέσσερα» και «Προίκα στην Παιδεία» στους δρόμους κάθε μέρα με τα Ιουλιανά και γκαπ η 21η Απριλίου 1967 να κουτσουρεύει τη δεκαετία.

Σήμερα διαβάζετε Τύπο ή έχετε άλλες πηγές ενημέρωσης;

Διαβάζω εφημερίδες, ακούω ραδιόφωνο, βλέπω τηλεόραση.

Τελικά, η αντικατάσταση των εφημερίδων από το Διαδίκτυο έφερε καλύτερους όρους ενημέρωσης ή όχι;

Οχι. Δυστυχώς το «παιχνίδι» της ενημέρωσης στο Διαδίκτυο φαίνεται να το κερδίζουν οι επικίνδυνοι. Αυτοί που σαν αρχή έχουν το σλόγκαν «Βρίζω, άρα υπάρχω».

Ποιους θυμάστε ως δασκάλους σας στη δημοσιογραφία και τι κρατάτε από αυτούς ή αυτόν;

Ευγνωμονώ τον Κώστα Νίτσο, τον πρώτο μου διευθυντή στα «ΝΕΑ». Αυτός μου άνοιξε την πόρτα της εφημερίδας και μου είπε: «Πέσε και κολύμπα!».

Γράφετε τώρα κάτι;

Γράφω…