Ευθύναι του πλούτου

Προ ολίγων ετών, κάποιος νεαρός Αμερικανός κατέπληξε τους συμπολίτας του, αρνηθείς ν’ αποδεχθή μερικά εκατομμύρια δολλαρίων τα οποία του αφήκεν ο πάππος του. Οχι διότι δεν ενέκρινε τον τρόπον κατά τον οποίον είχαν αποκτηθή τα χρήματα αυτά, ούτε διότι υπήρχαν άλλοι κληρονόμοι, οι οποίοι θα εδικαιούντο μάλλον αυτοί να λάβουν το εν λόγω ποσόν· αλλ’ απλώς διότι ο ιδιόρρυθμος εκείνος Αμερικανός δεν επίστευεν εις το χρήμα ή εις την ιδιοκτησίαν. Ο πλούτος ήτο δι’ αυτόν βάρος μάλλον, και όχι προνόμιον ή ευκαιρία. Ιδού ένας τύπος.

Επειτα έχομεν τον άλλον τύπον. Είνε ο δραστήριος, δημιουργικός εκατομμυριούχος, ο οποίος προσθέτει διαρκώς εις την περιουσίαν του νέα ποσά, αλλά και δίδει συγχρόνως προς διαφόρους σκοπούς περισσότερα. Και όταν τον επαινούν διά την καλήν χρήσιν των χρημάτων του, δεν αποδέχεται τους επαίνους, λέγων ότι ο πλούσιος δεν είνε άλλο τι ειμή απλώς ο φύλαξ της περιουσίας του, και ότι η περιουσία αυτή πρέπει πάντοτε να περιέλθη εις άλλους εν καιρώ τω δέοντι. Ο Ανδρέας Κάρνεζυ γράφει εις την αυτοβιογραφίαν του: «Ελαβα περισσότερον από το αναλογούν εις εμέ μερίδιον… Δεν υπάρχει είδος ειδωλολατρείας ταπεινοτικώτερον από την άχρηστον συσσώρευσιν του πλούτου».

O τρίτος τύπος είνε ο του πλουσίου, ο οποίος πιστεύει ότι η καλύτερα χρήσις του πλούτου είνε να τον μεταχειριζώμεθα εις την βιομηχανίαν, και ότι οι διάφοροι δωρεαί και ευεργεσίαι προξενούν βλάβην εις τον λαόν. Ως επί το πλείστον, οι τοιούοτι πλούσιοι ενδιαφέρονται κυρίως διά την δημιουργίαν τεραστίων επιχειρήσεων· και διαθέτουν τα κέρδη των προς επέκτασιν μάλλον των εργασιών των.

Τέλος, εις την τετάρτην ομάδα ανήκουν οι πλούσιοι εκείνοι οι οποίοι είνε ή φιλάργυροι ή σπάταλοι.

***

Επιπόλαια εξέτασις μας παρουσιάζει τον πλούσιον ως ευρισκόμενον ενώπιον σκληρού, σχεδόν αλύτου διλήμματος. Αφού πληρώση τους φόρους του, ημπορεί να σπαταλήση χρήματα δι’ αυτοκίνητα, σπίτια και ζωήν χλιδής, πράγμα το οποίον του προσκομίζει εις το τέλος ολίγην ευχαρίστησιν και ευρίσκεται εις κτυπητήν αντίθεσιν με την φτώχειαν των άλλων. Ημπορεί να κάμη και άλλα χρήματα, που δεν του χρειάζονται, ή ημπορεί να διαθέση την περιουσίαν του προς αγαθοεργούς σκοπούς. Αλλά το τιθέμενον ούτω δίλημμα είνε μόνον φαινομενικόν.

Δεν υπάρχει μεγαλύτερον παράδειγμα περί της ζημίας, την οποίαν προκαλεί η αμελής σκέψις και ο ψευδής συλλογισμός, παρά η ιδέα, η τόσον κοινή εις τους πλουσίους και τους πτωχούς, ότι η διάθεσις των χρημάτων πρέπει κατ’ ανάγκην να λαμβάνη την μορφήν της ψυχράς, εξευτελιζούσης και συγκαταβατικής φιλανθρωπίας. Οταν μας αναφέρεται μία δωρεά, ο νους πηγαίνει συνήθως στην φτώχεια και στην δυστυχία.

Αλλ’ η αλήθεια είνε, τουλάχιστον όσον αφορά την Αμερικήν, ότι μέγα μέρος του συγχρόνου πολιτισμού της στηρίζεται εις τας δωρεάς των πλουσίων της τέκνων. Εις όλας σχεδόν τας μεγάλας πόλεις και εις πολλάς εκ των μικρότερων, τα περισσότερα εκ των πανεπιστημίων, των κολλεγίων, και άλλων ανωτέρων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, ως και νοσοκομεία, πινακοθήκαι, μουσεία, ζωολογικοί και βοτανικοί κήποι, βιβλιοθήκαι, επιστημονικά εργαστήρια, ωδεία, εκκλησίαι, Χριστιανικαί ενώσεις νέων και νεανίδων, πάρκα και εμπορικαί σχολαί, όλα αυτά ιδρύθησαν και συντηρούνται κατά μέγα μέρος από πλουσίους.

Τόσον φυσικαί μας φαίνονται οι διάφοροι ψυχικαί και διανοητικαί απολαύσεις που μας παρέχουν τα οικεία ιδρύματα, ώστε δεν λαμβάνομεν τον κόπον να σκεφθώμεν πώς εδημιουργήσησαν τα ιδρύματα αυτά.

Ο άνθρωπος π.χ. ο οποίος πηγαίνει εις μίαν βιβλιοθήκην και διαβάζει το βιβλίον που του αρέσει, δεν ενθυμείται ως επί το πλείστον τον ιδρυτήν αυτής.

Εις την Αμερικήν, οπουδήποτε κανείς μεταβή, ευρίσκει ότι τα ιδρύματα διά τα οποία υπερηφανεύεται περισσότερον η πόλις οφείλονται εις δωρεάς. Εκτός των τεραστίων δωρεών του Ροκφέλλερ και του Κάρνεζι, μέγα μέρος των κολοσσιαίων περιουσιών των πλουσιωτέρων Αμερικανών έχει διατεθεί διά την ίδρυσιν και την συντήρησιν ποικίλων κοινωφελών ιδρυμάτων.

Ως επί το πλείστον, οι πλούσιοι δεν φαίνονται ενεργούντες πάντοτε συνειδητώς ή αφιλοκερδώς, ως απλοί πράκτορες συλλογής χρημάτων και διανομής αυτών διά το κοινόν καλόν. Τίποτε δεν θα ήτο αναληθέστερον από το να υποθέσωμεν ότι όλοι οι πλούσιοι αναγνωρίζουν και αποδέχονται τας ευθύνας και τας υποχρεώσεις, τας οποίας συνεπάγεται ο πλούτος.

– Είνε πολύ σπουδαιότερον το τι κάμνει κανείς την ζωήν του παρά το τι κάμνει τον πλούτον του, είπεν ένας μεγάλος Αμερικανός φιλάνθρωπος. Δηλαδή, αν ένας άνθρωπος έχη την θέλησιν να κάμη σωστό πράγμα εις την ζωήν του, τότε είνε σχεδόν βέβαιον ότι θα χρησιμοποιήση καλά τον πλούτον του.

Η διάθεσις του πλούτου είνε ζήτημα του ατόμου του χαρακτήρος  του, των ορέξεών του, της διανοητικής του αναπτύξεως, των συμπαθειών, της μορφώσεως, και προ παντός του συμφέροντός του. Κατά βάσιν, έκαστον άτομον έχει την ιδίαν του προσωπικότητα, είτε είνε Ροκφέλλερ, είτε επαίτης, η δε χρήσις των χρημάτων του εξαρτάται κυρίως από την προσωπικότητά του αυτήν, ως ανεπτύχθη εις άλλο άρθρον.

Επομένως, εκείνοι οι οποίοι θέλουν να εξηγήσουν τας πράξεις των πλουσίων, μόνον επί τη βάσει μιας οικονομικής ερμηνείας, παραβλέπουν τον κύριον παράγοντα, δηλαδή το βιολογικόν και ψυχολογικόν στοιχείον.

***

Ποία είναι τα ελατήρια των δωρούνδων; Δεν δυνάμεθα να υποστηρίξωμεν ότι οι δίδοντες κινούνται πάντοτε από γενναιοψυχίαν, αλτρουισμόν και αγάπην δρος το ανθρώπινον γένος. Πολλοί δίτουν από αηδίαν της ζωής, ή διότι είνε της μόδας· άλλοι από συνήθειαν ή από υποχρέωσιν· άλλοι διά να απαλλαγούν από την οχληράν επιμονήν των ζητούντων. Επειτα, εις την Αμερικήν ιδίως, πολλοί εκατομμυριούχοι προβαίνουν εις δωρεάς λόγω της βαρείας φορολογίας των κληρονομιών. Προτιμούν να διαθέσουν τα χρήματα των δι’ εν ίδρυμα, το οποίον θα διαιωνίση ίσως την μνήμην των, παρά να περιέλθη το ποσόν αυτό εις τον καιάδα των εσόδων του δημοσίου προϋπολογισμού. Η υστεροφημία είνε ισχυρόν ελατήριον των δωρεών.

Είνε χαρακτηριστικόν πολλών πλουσίων – προς όφελος του κοινωνικού συνόλου – ότι έχουν τον ζωηρόν πόθον να γίνουν γνωστοί δι’ άλλο τι πράγμα εκτός της μεγάλης των περιουσίας. Υπερτιμούν μεν πολλοί τον πλούτον και βασίζουν κυρίως επ’ αυτού την κοινωνικήν των διάκρισιν. Αλλ’ εις τας κοινωνικάς συναναστροφάς, ο πλούσιος προτιμά να είνε γνωστός διά την εκ μέρους του γνώσιν της τέχνης ή του αθλητισμού ή διά τον σύνδεσμόν του προς τα φιλανθρωπικά ιδρύματα παρά διά το μέγεθος της περιουσίας του.

Πολλοί ειρωνεύθησαν τας δωρεάς του Κάρνεζι διά βιβλιοθήκας, ενώ άλλοι τας εθεώρησαν ως το ωραιότερον δώρον προς το ανθρώπινον γένος. Αλλ’ οιοσδήποτε μελετητής της ζωής του Κάρνεζι θα αμφιβάλη αν αι βιβλιοθήκαι αυταί εδωρήθησαν μόνον επί τη βάσει ψυχράς σκέψεως. Ο Κάρνεζι από μικράς ηλικίας είχε πάθος διά τα βιβλία και αντελαμβάνετο, όταν ήτο πτωχός, πόσον του εστοίχιζεν η έλλειψίς των. Εθεώρησεν ως τον μεγαλύτερον ευεργέτην του τον άνθρωπον ο οποίος πρώτος του εδάνεισε σημαντικόν αριθμόν βιβλίων. Ητο λοιπόν σχεδόν αναπόφευκτον όπως ο Κάρνεζι ιδρύση βιβλιοθήκας.