«Η Ελλάδα σε κρατάει νέο»

Το ημερολόγιο έδειχνε 1837 και η Ελλάδα διένυε τα πρώτα της βήματα ως κράτος, όταν ο 23χρονος Ερνστ Κούρτιους, γεννημένος στο Λίμπεκ της Γερμανίας, ερχόταν στην Αθήνα συνοδεύοντας τον Αουγκουστ Κρίστιαν Μπράντις∙ τον γερμανό καθηγητή που είχε προσκληθεί από τον βασιλιά Οθωνα για να οργανώσει το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Φτάνοντας στην πόλη θα εγκαινίαζε μια σχέση ζωής, καταλυτική για τη μετέπειτα πορεία του: θα έμενε στην Αθήνα ως το 1840, θα εξελισσόταν σε αρχαιολόγο διεθνούς φήμης και θα γινόταν ο επικεφαλής της πρώτης ανασκαφής στην αρχαία Ολυμπία που ανέδειξε τη μεγαλειώδη ταυτότητα του χώρου. Κατά την παραμονή του στην Ελλάδα, ο Ερνστ Κούρτιους έστειλε στην πατρίδα του δεκάδες επιστολές που περιέγραφαν το μόλις δέκα ετών ελληνικό κράτος, το τοπίο και τη ζωή των κατοίκων του λίγο πριν από τα μέσα του 19ου αιώνα. Αυτές οι επιστολές μεταφράστηκαν για πρώτη φορά στα ελληνικά, 183 χρόνια μετά τη συγγραφή τους, και επιλεγμένα αποσπάσματά τους παρουσιάζονται στο κοινό μέσα από τη γλαφυρή αφήγηση ενός διακεκριμένου αρχιτέκτονα – πολεοδόμου και ιστορικού της πολεοδομίας, του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου – Βενετά, ο οποίος συνέγραψε το βιβλίο «Ernst Curtius, Το ταξίδι του Νόστου στην Ελλάδα, 1837-1840» που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Καπόν.
Ενα αόρατο νήμα συνδέει αυτούς τους δύο άνδρες. Ακολουθώντας μια αντίστροφη πορεία σε σχέση με αυτήν του Κούρτιους, ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου – Βενετάς έφυγε επίσης νέος, τη δεκαετία του ’60 από την Ελλάδα για τη Γερμανία όπου έμελλε να μεγαλουργήσει. Εχοντας διδάξει σε Πανεπιστήμια της Γαλλίας και της Γερμανίας, έχοντας συνεργαστεί με την UNESCO ως ειδικός για τη συντήρηση των ιστορικών πόλεων, ασχολήθηκε με τον Κούρτιους ως παράδειγμα του ότι «το να βρεθείς στην ετερότητα μπορεί τελικά να μην είναι φυγή ή καταφυγή, αλλά να γίνει δρόμος».

«Η χαρά της ζωής». Μπροστά στα μάτια του Κούρτιους το 1837 ξεδιπλώνεται μια χώρα «εξωτική» και μυστηριώδης. Ταξιδεύει στην Αττική, την Πελοπόννησο, τους Δελφούς, τα νησιά του Αιγαίου, εξερευνά τους «θησαυρούς» της, μαθαίνει την ελληνική γλώσσα, ζυμώνεται με την αρχαία και νέα εικόνα της: «Στην περιφέρεια της πόλης τριγυρνούν με αρειμάνιο βήμα οι Ελληνες σε ομάδες∙ άλλοι κάθονται στον δρόμο μπροστά από τα καφενεία∙ άλλοι πάλι επιδίδονται σε απλά παιχνίδια όπως το άθλημα της βολής λιθαριών, τις λεγόμενες αμάδες… (…) Ολα αυτά διαδραματίζονται με ησυχία και με μόνο στόχο τη χαρά της ζωής, πράγμα που ματαίως ψάχνει κανείς στον δικό μας Βορρά» γράφει για την Αθήνα.
Μέσα από τις επιστολές του ζωντανεύουν τα εγκαίνια του πρώτου Πανεπιστημίου, η ίδρυση του πρώτου θεάτρου στην Αθήνα, οι ανασκαφές στην Ακρόπολη, δεκάδες μικρά και μεγάλα γεγονότα… «Τα νέα ανάκτορα υψώνονται μεγαλόπρεπα. Κυριαρχούν στην πόλη. Δεν θέλω να αναφερθώ στα εκατομμύρια δραχμών που θα κοστίσει το έργο αυτό, όταν τόσες πιεστικές ανάγκες δεν έχουν αντιμετωπιστεί ακόμη… Ο Θεός ας προστατέψει τον φτωχό εγκαταλελειμμένο λαό» αναφέρει.

Στον Πειραιά και την Πάρο. Ζει τα πειραιώτικα καλοκαίρια «στις βραχώδεις ακτές της Μουνιχίας όπου αγόρια κολυμπούν άφοβα στα βαθιά νερά», θαυμάζει τον ελληνικό λαό και ταυτόχρονα καυτηριάζει την «πολιτικολογία» του, περιγράφει την αυθεντικότητα της χώρας: «Στην Πάρο πριν το πολυκαταλάβουμε σήκωσε ένας από τους συνοδούς μας μαζί με τη μητέρα του τα πράγματά μας και μας παρακάλεσε να τον ακολουθήσουμε. Προχωρήσαμε μέσα στους σιωπηλούς δρόμους και ανεβήκαμε τη σκάλα ενός σπιτιού για να φτάσουμε σε ένα ψηλοτάβανο δωμάτιο με δύο καναπέδες και παλαιικά έπιπλα όπου μας καλωσόρισαν φιλικά δύο γέροντες. Σε λίγα λεπτά μας στρώσανε τα κρεβάτια και μας προσέφεραν ψωμί, κρασί και ψάρια. Ο φίλος μου Geibel είχε τόσο παραξενευτεί από αυτήν τη μεταχείριση που ανέπτυξε κακές υποθέσεις και ετοιμάστηκε να αμυνθεί κατά μιας ενδεχόμενης νυκτερινής ληστρικής επίθεσης! Κι όμως αυτοί οι νησιώτες είναι οι πιο αθώοι και ειρηνικοί άνθρωποι στον κόσμο!».

«Κάθε αναπνοή σε ηλεκτρίζει». Και δείχνει συνεπαρμένος: «Η Ελλάδα είναι ένας τόπος που ξαναγεννιέται. Αυτό το πιστοποιεί κανείς με χαρά όταν έρχεται από την παλιά Ευρώπη. Κάθε μέρα είναι τόσο πλούσια σε προκλήσεις που συχνά αναρωτιέμαι μήπως τα ερεθίσματα δεν είναι υπερβολικά. Αισθάνομαι όμως παρ’ όλ’ αυτά δροσερός και δυνατός. Εδώ είναι κανείς πιο ξύπνιος και ελαστικός, κάθε αναπνοή σε ηλεκτρίζει (…). Η Ελλάδα σε κρατάει νέο!».
Η αφήγηση του Ερνστ Κούρτιους διά χειρός Αλέξανδρου Παπαγεωργίου – Βενετά είναι ένα ταξίδι στην Αθήνα που αγάπησαν οι ξένοι περιηγητές του 19ου αιώνα και που χάραξε τον δρόμο για αυτό που είμαστε σήμερα.