Ο ρόλος του κράτους στην οικονομική της ανάπτυξης

Το όνομά του ήταν Τάκης Παναγιωτόπουλος, αλλά ήταν διεθνώς γνωστός ως Pan A. Yotopoulos. Ομότιμος καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Stanford, διακρίθηκε στους τομείς της οικονομικής ανάπτυξης και της αγροτικής οικονομίας, του διεθνούς εμπορίου και της θεωρίας κατανάλωσης. Απεβίωσε στην Καλιφόρνια σε ηλικία 86 ετών. Ο Τάκης Παναγιωτόπουλος γεννήθηκε το 1933 στην Αθήνα. Ελαβε το πτυχίο του στην Πολιτική και Οικονομική Επιστήμη από το Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1956. Σπούδασε στις ΗΠΑ με υποτροφία Fulbright και πήρε το διδακτορικό του στα οικονομικά από το UCLA το 1962. Μεταξύ 1963 και 1965 διετέλεσε διευθυντής του ΚΕΠΕ. Από το 1968 ήταν αναπληρωτής καθηγητής και στη συνέχεια καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Stanford.

Μετά την πτώση της δικτατορίας στην Ελλάδα το 1974, ο Yotopoulos ήρθε ξανά στην Ελλάδα για να εργαστεί ως σύμβουλος της ελληνικής κυβέρνησης στην προετοιμασία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την τότε ΕΟΚ. Hταν κυρίως γνωστός για το έργο του στην αγροτική οικονομία και την οικονομική ανάπτυξη, όπου διερεύνησε κρίσιμα ζητήματα όπως οι παγκόσμιες επισιτιστικές κρίσεις, η φτώχεια και η άνιση κατανομή του εισοδήματος στις αναπτυσσόμενες περιοχές ανά την υφήλιο, από τη Μεσόγειο έως τη Νοτιοανατολική Ασία και τη Λατινική Αμερική.

Ο Yotopoulos εξέτασε τους τρόπους με τους οποίους η γεωργία – και ειδικά η προηγμένη αγροτική παραγωγή – θα μπορούσε να συμβάλει στην άμβλυνση της φτώχειας σε περιφερειακό επίπεδο. Πίστευε ότι η αύξηση της παραγωγής στις μικρές γεωργικές μονάδες θα μπορούσε να μειώσει την εξάρτηση από τις εισαγωγές τροφίμων, να αυξήσει τις θέσεις εργασίας σε τοπικό επίπεδο και να μειώσει τον κίνδυνο της πείνας.

Στο κλασικό του σύγγραμμα, που συνέγραψε με τον Jeffrey B. Nugent το 1976, Οικονομικά της ανάπτυξης, υποστήριξε ότι η φτώχεια δεν μπορεί να μετριαστεί μόνο μέσω της ανάπτυξης και πως ο σχεδιασμός και η χάραξη πολιτικής είναι πολύ σημαντικά για την πρόοδο των οικονομιών λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών. Μελετώντας πλήθος αναπτυσσόμενων οικονομιών, και αντλώντας από κλασικές συμβολές όπως των Stiglitz and Weiss (1981), κατέληξε στο συμπέρασμα ότι σε αναπτυσσόμενες χώρες οι ατελείς αγορές αφθονούν. Αν οι τιμές στις αγορές αυτές αφεθούν ανεμπόδιστες να βρουν τα επίπεδα ισορροπίας τους, τότε θα τείνουν σε στρεβλή κατανομή πόρων και σε κατώτερα του επιθυμητού αποτελέσματα. Ο μόνος τρόπος να ξεπεράσει κανείς τις ανεπιθύμητες αυτές συνέπειες είναι μέσω κρατικής παρέμβασης.

Η κρατική παρέμβαση δεν είναι ούτε a priori ορθή, ούτε a priori λάθος. Εξαρτάται από τις συνθήκες, τον φορέα, το αντικείμενο της παρέμβασης, και το στάδιο ανάπτυξης. Οπως επισήμαινε ο Yotopoulos, το ιαπωνικό υπουργείο Βιομηχανίας (ΜΙΤΙ), αρχιτέκτονας του μεταπολεμικού ιαπωνικού θαύματος, δεν ήταν με κανέναν τρόπο συγκρίσιμο με το διεφθαρμένο υπουργείο Βιομηχανίας των Φιλιππίνων του δικτάτορα Μάρκος.

Η θεωρητική σημασία επιτυχημένων περιπτώσεων, όπως εκείνη του ιαπωνικού μεταπολεμικού κρατικοδιευθυνόμενου καπιταλισμού, έγκειται στην απόφαση ικανών κυβερνήσεων να υπερκεράσουν τις ατελείς αγορές (incomplete markets), εν προκειμένω τις αγορές πίστης, εργασίας και συναλλάγματος. «Από τη στιγμή που μια χώρα φτάσει στο επίπεδο ανάπτυξης των βασικών εμπορικών της εταίρων, εξωτερική και εσωτερική ισορροπία τείνουν να συγκλίνουν και η απελευθέρωση της αγοράς καθίσταται αναγκαία. Στη φάση αυτή, ο ρόλος των παρεμβατικών θεσμών μεταβάλλεται και η λειτουργία τους σταδιακά αχρηστεύεται» (Yotopoulos, Exchange Rate Parity for Trade and Development, Cambridge University Press, 1996: σ. 223).

Κατά τη δεκαετία του 1990, τα ερευνητικά ενδιαφέροντα του Yotopoulos μετατοπίστηκαν σε ζητήματα γύρω από την παγκοσμιοποίηση και τις συναλλαγματικές ισοτιμίες, για τα οποία δημοσίευσε δύο μονογραφίες και πλήθος επιστημονικών άρθρων. Δημοσίευσε επίσης επιστημονικά άρθρα σχετικά με το ευρώ και τα οφέλη του, τις ελεύθερες αγορές συναλλάγματος στις αναπτυσσόμενες χώρες και την επίδραση της κατανομής του εισοδήματος, του κόστους των συναλλαγών και του κατακερματισμού της αγοράς σε ανεπίσημες πιστωτικές αγορές.

Ο Υotopoulos ανήκε σε μια πρωτοποριακή γενιά οικονομολόγων που ενδιαφέρονταν περισσότερο να οικοδομήσουν σκληρή και πειθαρχημένη ανάλυση για πραγματικά ζητήματα της κοινωνίας και οικονομίας, παρά να κατασκευάσουν κομψά εσωστρεφή μοντέλα παντοειδούς εφαρμογής. Στην καρδιά των αξιακών επιδιώξεών του βρίσκεται η έννοια αυτού που ο ίδιος ονόμαζε «πλουραλιστική ανάπτυξη», δηλαδή ένα είδος ανάπτυξης της οποίας οι καρποί κατανέμονται ευρέως στο σύνολο της κοινωνίας και όχι μόνο στη μεσαία τάξη ή στις πολιτικοοικονομικές ελίτ.

Το ζήτημα της διάχυσης των προσόδων από την παρέμβαση του αναπτυξιακού κράτους ευρύτερα στον πληθυσμό, με άλλα λόγια η πλουραλιστική οικονομική ανάπτυξη, ήταν το κριτήριο αυτού που σε μεταγενέστερα έργα του προσδιορίζει ως «καλή διακυβέρνηση», τα δύο συστατικά της οποίας είναι η ικανότητα και η ακεραιότητα (competence and integrity). Ο Yotopoulos διατέλεσε σύμβουλος κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα. Δίδαξε εκτενώς, μεταξύ άλλων, στη Σχολή Οικονομικών της Στοκχόλμης, στο Πανεπιστήμιο Tilburg της Ολλανδίας, στο Πανεπιστήμιο του Κιότο στην Ιαπωνία, στο Πανεπιστήμιο της Σιένα στην Ιταλία, στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο Nanyang στη Σιγκαπούρη, και στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, στα τελευταία χρόνια μετά τη συνταξιοδότησή του από το Στάνφορντ. Ελαβε πολλές διακρίσεις και το όνομά του συμπεριλαμβανόταν τακτικά στις εκδόσεις Who is Who των πλέον επιδραστικών οικονομολόγων στον κόσμο. Το 2007 η alma mater του τον τίμησε αναγορεύοντας τον επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών.