Ο καθρέφτης των άλλων

Η ελευθερία του λόγου δεν έχει σαφές περίγραμμα και υπόκειται στην επιρροή της ιδεολογίας που ηγεμονεύει την κάθε χρονική στιγμή – από αυτή απορρέουν οι περιορισμοί της. Αλλά εφόσον στον σύγχρονο κόσμο δεν υπάρχει μία και μοναδική ηγεμονική ιδεολογία, γινόμαστε μάρτυρες μιας διελκυστίνδας φανατικών: από τη μια πλευρά η πολιτική ορθότητα (για την οποία έγραφα την προηγούμενη φορά) κι από την άλλη η απάντηση σ’ αυτή· το εγκώμιο της αγένειας.

Η πολιτική ορθότητα προκάλεσε σφοδρή ανάκρουση όχι μόνο επειδή επιδιώκει την ομοιογενοποίηση των γνωμών και του λεξιλογίου, αλλά επειδή παρουσιάζει την ανθρώπινη κοινωνία σαν μια σειρά από ξεχωριστές ομάδες οι οποίες έχουν ανοιχτούς λογαριασμούς με άλλες ομάδες οι οποίες πρέπει να αποδεχτούν την ενοχή τους και να «πληρώσουν». Πρόκειται για εκτεταμένο φαινόμενο κατακερματισμού και κοινοτισμού (παλιότερα χρησιμοποιούσαμε τον όρο γκετοποίηση) κατά το οποίο καταργείται η ιδιότητα του πολίτη και αντικαθίσταται από την ιδιότητα του αγανακτισμένου θύματος: του θύματος διακρίσεων, οικονομικών συνθηκών ή κοινωνικού αποκλεισμού. Δημιουργείται έτσι ένας πολιτισμός που διαφέρει -και που είναι σαφώς πιο παρακμιακός- τόσο από τον αρχαιότερο πολιτισμό της τιμής όσο κι από τον πιο πρόσφατο πολιτισμό της αξιοπρέπειας.

Στον πολιτισμό της τιμής, οι αξίες ήταν το θάρρος και η αντοχή: οι άνθρωποι ήθελαν να μπορούν να διαχειρίζονται τις υποθέσεις τους -τις δοκιμασίες, τις συγκρούσεις- μοναχοί τους· να αντιμετωπίζουν τις προσβολές χωρίς εξωτερική βοήθεια, ακόμα και καταφεύγοντας στην αυτοδικία ή σε πράξεις όπως οι μονομαχίες. Πάνω απ’ όλα έβαζαν το καλό τους όνομα το οποίο εξαρτιόταν εν πολλοίς από την ανδρεία τους. Στον πολιτισμό της αξιοπρέπειας η αξία των ανθρώπων ήταν σχετικά ανεξάρτητη από την καλή τους φήμη. Οι προσβολές δεν έβλαπταν την αξία τους, δεν έφθειραν σε τίποτα την αξιοπρέπειά τους: υπό αυτή την έννοια, μπορούσε κανείς να αγνοεί τόσο τους επαίνους (τα σημερινά likes) όσο και τις επιθέσεις· δεν έβλεπαν τον εαυτό τους στον καθρέφτη των άλλων. Αν ετίθετο ζήτημα συκοφαντικής δυσφήμησης, απειλής της ζωής ή της ακεραιότητας, υπήρχαν η αστυνομία και τα δικαστήρια, υπήρχαν οι θεσμοί. Κοντολογίς, στον πολιτισμό της αξιοπρέπειας οι άνθρωποι δεν ήταν εύθικτοι, δεν ήταν ψυχικά ευπαθείς· ενθαρρύνονταν να αντέχουν τις διαφωνίες και την περιφρόνηση των άλλων· η δε ανατροφή τους, αντιθέτως προς τους ανθρώπους του παλιότερου πολιτισμού της τιμής, περιελάμβανε μαζί με συγκεκριμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις, ανθεκτικότητα και ανεκτικότητα. Ο ρόλος του θύματος δεν ήταν καθόλου ελκυστικός.

Φτάνουμε στον σημερινό πολιτισμό των θυμάτων: ο άνθρωπος συνδυάζει την υπερβολική ευαισθησία του ανθρώπου της τιμής («με άγγιξες με τα βρόμικα προλεταριακά σου δάχτυλα!») με την υπερπρόθυμη, τη διαρκή έκκληση στην εξουσία. Πρόκειται για ένα είδος καθήλωσης σε μια καλο-κακομαθημένη παιδική ηλικία: ο δάσκαλος και ο γονέας, ως αυθεντίες, καλούνται να τον προστατέψουν από τον μεγάλο, κακό κόσμο. Στον πολιτισμό των θυμάτων οι σχέσεις των κοινωνικών ομάδων υπόκεινται στην παλιά μαρξιστική διαλεκτική: είτε είσαι θύμα, είτε είσαι θύτης· πλην όμως, όχι απαραιτήτως με όρους οικονομικής εκμετάλλευσης. Όταν κατατάσσεσαι στα θύματα, οποιαδήποτε κριτική (πόσο μάλλον προσβολή) εναντίον σου πρέπει να απαγορεύεται· αντιθέτως, όταν είσαι θύτης η κρατούσα ηθική προβλέπει οστρακισμό, διασυρμό και τα τοιαύτα.

Αυτά συμβαίνουν όλο και περισσότερο μέσα κι έξω από τα ευρω-αμερικανικά πανεπιστήμια και στον δημόσιο λόγο της αριστεράς και των ψευτο-ελίτ: εκείνων που κάποτε διαμαρτύρονταν ότι η ταινία «Το εξπρές του μεσονυχτίου» στιγμάτιζε την Τουρκία εξαιτίας της περιγραφής των τουρκικών φυλακών κι ότι ο τίτλος «Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι» στιγμάτιζε τους σχιζοφρενείς. Κάτι παρόμοιο με την πολιτική ορθότητα, αλλά χωρίς την αντιπολίτευση, εκτυλίσσεται μέσω της θρησκείας στα πανεπιστήμια της Τουρκίας (για τα πανεπιστήμια άλλων μουσουλμανικών χωρών δεν τίθεται ζήτημα διότι δεν είχαν ποτέ ισχυρισμό εκκοσμίκευσης): από το 2012 το Κοράνι έχει γίνει το μέτρο της ορθότητας στην επιστήμη, στη γλώσσα, στη συμπεριφορά, όπως ακριβώς συμβαίνει με τον κώδικα της πολιτικής ορθότητας στα δυτικά πανεπιστήμια. Όλοι οι κλάδοι υφίστανται τον έλεγχο του Κορανίου – βιολογία, νομική, ανθρωπολογία, ιατρική· ίσως μας εντυπωσιάζει αν δεν γνωρίζουμε τι συμβαίνει στις αντίστοιχες σχολές στις ΗΠΑ.

Η ανάγκη για ασφάλεια είναι νευρωτική. Κι ένα από τα χαρακτηριστικά της κουρασμένης Δύσης είναι ότι έχει αρχίσει να μοιάζει με την Ανατολή. Εκτός του ότι η πολιτική ορθότητα προστατεύει την Ανατολή από την κριτική (από τον «στιγματισμό») επιβάλλοντας έναν αυταρχικό πολιτισμικό σχετικισμό, επιτίθεται στον δυτικό πολιτισμό τον οποίον θεωρεί φορέα διακρίσεων και τοξικότητας. Εννοείται πως όλες αυτές οι τρυφερές ψυχές δεν έχουν την παραμικρή ιδέα από τη ζωή στην Ανατολή: οι φαντασιώσεις τους στηρίζονται σε δογματικές, ακλόνητες, ιδεολογικές κατασκευές και σε εξωτικές εικόνες του Lonely Planet. Δεν μπορούν να δεχτούν αμφισβητήσεις και προκλήσεις: πρώτον επειδή δεν έχουν επιχειρήματα και δεύτερον επειδή η ανάγκη τους για ασφάλεια επεκτείνεται στην ανάγκη εξουδετέρωσης κάθε «ενοχλητικού» λόγου.

Αλλά δεν τίθεται μόνο ζήτημα ελευθερίας του λόγου· τίθεται ζήτημα πολιτισμού, διαμόρφωσης του πολίτη και του ατόμου. Ο αριστερός εξτρεμισμός ευνοεί τον δεξιό ενώ αμφότερους τούς ανέχεται μια μεγάλη μάζα κομφορμιστών: η αντισυστημική ρητορική, μαζί με τη θυματοποιία, την παραφροσύνη της «ταυτότητας» και τη λεγόμενη αντι-βία είναι μια μορφή φασισμού.

Έβλεπα την περασμένη εβδομάδα μια συνέντευξη της Debbie Harry σε έναν πολύ νεαρό δημοσιογράφο ο οποίος την πίεζε να του ομολογήσει ότι στα πενήντα χρόνια στον χώρο του ροκ ήταν θύμα σεξισμού· ότι υπέφερε από τη φαλλοκρατία. Η Debbie Harry απαντούσε ξανά και ξανά «μα όχι, περνούσαμε υπέροχα»: οπωσδήποτε επρόκειτο για χάσμα των γενεών· ο millennial δημοσιογράφος δεν διανοούνταν ότι υπάρχουν γυναίκες που δεν έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης των λευκών ανδρών και σίγουρα έμεινε με την απορία. Αναρωτιέμαι αν ο millennial θα ρωτούσε ποτέ μια μουσουλμάνα αν είναι θύμα σεξισμού· αλλά βεβαίως τέτοιες ερωτήσεις που στιγματίζουν ωραίες, εξωτικές θρησκείες, πρέπει να αποφεύγονται.