Οι πολλαπλές όψεις του αντιαμερικανισμού μας

Η πρόσφατη επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στις ΗΠΑ και η συνάντησή του με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ αναζωπύρωσε μια συζήτηση στο περίπλοκο γεωπολιτικό και πολιτισμικό φόντο: Πόσο «αντιαμερικανοί» είμαστε ή παραμένουμε;

Η συζήτηση έχει πολλαπλές όψεις και μπορεί κανείς να δει στο βάθος της πως τα τελευταία χρόνια η πλειονότητα του πολιτικού προσωπικού διαγωνίζεται σε φιλοατλαντισμό.

Το πρόσφατο παράδειγμα της συριζαϊκής διακυβέρνησης προσέθεσε σε αυτό και ένα νέο είδος «φιλοατλαντικού ρεαλισμού απ’ τα αριστερά», πρωτόγνωρο για την πολιτική σκηνή και εν πολλοίς βαλλόμενο απ’ τα άλλα κομμάτια της Αριστεράς για ευνόητους λόγους.

Μάλιστα δεν ήταν λίγοι αυτοί που καταφέρθηκαν κατά του ΣΥΡΙΖΑ με αφορμή τη νέα του πολεμική για την αμυντική συμφωνία Ελλάδας – ΗΠΑ και την επέκταση της συμφωνίας των αμερικανικών βάσεων – αμέσως μετά το ταξίδι Μητσοτάκη.

«Φυσικά, εκ μέρους της κυβέρνησης και του κ. Πρωθυπουργού δεν περιμέναμε και κάτι διαφορετικό. Είναι πάγια και διαχρονική η άποψή τους σχετικά με τη στάση της Ελλάδας απέναντι στους Αμερικάνους και το ΝΑΤΟ, απέναντι στις διεθνείς συμμαχίες. Δυστυχώς, όμως, βλέπουμε και παρακολουθούμε στο πολιτικό σκηνικό, άλλα κόμματα, όπως είναι για παράδειγμα η σημερινή αξιωματική αντιπολίτευση, η οποία παλιότερα είχε άλλες θέσεις, όμως ως κυβέρνηση ουσιαστικά προετοίμασε αυτή την απαράδεκτη αμερικανονατοϊκή συμφωνία» είπε ο Δημήτρης Κουτσούμπας μετά την πρόσφατη συνάντησή του με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, εξαπολύοντας τα βέλη του στην Κουμουνδούρου και θυμίζοντας την «πολύπλευρη» και άρα και φιλοατλαντική πολιτική της τα προηγούμενα τεσσεράμισι χρόνια.

Το βέβαιο είναι πάντως πως ο λεγόμενος αντιαμερικανισμός – που εν πολλοίς είχε πάντα τα χαρακτηριστικά πολεμικής στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, αλλά και κατά των βαθμών διείσδυσης του αμερικανικού παράγοντα στη νεοελληνική κοινωνία – πέρασε μεταπολιτευτικά από πολλά κύματα. Τομή θεωρείται η δήλωση Τσίπρα κατά τη συνάντησή του με τον Τραμπ (2017): «Η προσέγγισή του στα πράγματα και ο τρόπος που αντιμετωπίζει την πολιτική μπορεί να μοιάζει διαβολικός, αλλά είναι για καλό. Να σας διαβεβαιώσω ότι η συνάντηση ήταν γόνιμη, δεν αισθάνθηκα ότι απειλούμαι αλλά ότι υπάρχει γόνιμη προοπτική. Να παραμερίσουμε τις διαφορές και να βρούμε κοινό έδαφος για τις σχέσεις των δύο λαών και για τους κοινούς μας στόχους. Χρειαζόμαστε κοινές αξίες. Βασική η αξία της δημοκρατίας που διατρέχει την αμερικανική κουλτούρα, αυτήν υπηρετεί και ο πρόεδρος».

Κι αυτό αφού διαμόρφωνε μια νέα τάση εντός Αριστεράς που αναθεωρούσε – κυβερνητικής ανάγκης γαρ – την όλη στρατηγική απέναντι στις ΗΠΑ. Ισως και για να είμαστε ακριβείς σε συνάρτηση με την αντιγερμανική τάση που θέριεψε στην Ελλάδα μετά το πρώτο Μνημόνιο και που αντικαθιστούσε τον κλασικό «γιάνκη εχθρό» με τη γερμανική δημοσιονομική μπότα.

Με βαθιές καταβολές

Ο αντιαμερικανισμός πάντως, με βαθιές καταβολές στο τέλος του Εμφυλίου, στο Δόγμα Τρούμαν, στη σχέση των ΗΠΑ με τη χούντα, στο Κυπριακό, διέτρεξε οριζόντια τις πολιτικές παρατάξεις μεταπολιτευτικά – όχι πάντα άδικα. Δεν ήταν μόνο η Αριστερά που στεκόταν απέναντι στην αμερικανική πρεσβεία συχνά με πανό και συνθήματα. Η τάση – παρότι και όχι με στοιχεία ριζοσπαστισμού ή κινηματισμού, μα υπαρκτή – διαπερνούσε και το πρώιμο αντιιμπεριαλιστικό ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, αλλά και τον πυρήνα της λαϊκής Δεξιάς. Ισως μόνο μια μικρή εκσυγχρονιστική πτέρυγα – επίσης οριζόντια σε κόμματα πλην ΚΚΕ – έβλεπε με σκεπτικισμό την πούρα αντιαμερικανική ρητορική, αν και αυτό μόνο μετά το 1990 αναπτύχθηκε ως ευρεία τάση. Για να αναθερμανθεί με τη νατοϊκή επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία το 1999. Τότε, πάλι, τα σκήπτρα του αντιαμερικανισμού είχε το ΚΚΕ που πρωτοστάτησε στο αντιπολεμικό κίνημα, αλλά και μετά, κατά της επίσκεψης Κλίντον. Αν και η όλη Αριστερά ακόμη διαδήλωνε με αιχμή τα παραπάνω.

Η άμβλυνση του αντιαμερικανισμού εν Ελλάδι συμπίπτει όπως προείπαμε με τη μνημονιακή επιδιαιτησία. Στις Πλατείες των Αγανακτισμένων, μπορεί να ήταν στο στόχαστρο το ΔΝΤ, αλλά τα πυρά συγκέντρωνε πλέον κατά βάση ο γερμανικός παράγοντας και ο νέος κακός (βλέπε Σόιμπλε). Αυτό επιτάθηκε, πάντα σε συνάρτηση με την εξάρτηση της χώρας ενώ ο παράγοντας Ομπάμα και «η πρώτη φορά Αριστερά» ρευστοποιούσε το αντιαμερικανικό κλίμα και έφερνε πρώην διαδηλωτές στην αυλή του αμερικανού πρεσβευτή εν Αθήναις Τζέφρι Πάιατ.

Οι 30 ώρες του Ομπάμα στην Αθήνα επ’ ουδενί πυροδότησαν διαδηλώσεις α λα Κλίντον (2000) ενώ η χτυπημένη δημοσιονομικά χώρα προσδοκούσε μια καλή κουβέντα για τη διευθέτηση του δημόσιου χρέους της. Ο πολιτικός αντιαμερικανισμός παρέμενε προνομιακό πεδίο για το ΚΚΕ και τις λοιπές δυνάμεις. Η Αριστερά κατέτασσε πια στις φιλοατλαντικές δυνάμεις τον ΣΥΡΙΖΑ και ο γνωστός και μη εξαιρετέος αντιιμπεριαλισμός οριοθετείτο αποκλειστικά στην Αριστερά της Αριστεράς. Η εκλογή Τραμπ και η ολοκλήρωση του τρίτου Μνημονίου για την Ελλάδα μετέβαλε τα δεδομένα. Τελευταία πράξη που καταχωρίστηκε στον «αριστερό ατλαντισμό» ήταν η υπογραφή και ψήφιση της Συμφωνίας των Πρεσπών. Και μετά ήλθε ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Που με παραδοσιακό τρόπο επανέκαμψε πολιτικά ατλαντικά – κάτι που εστάλη ως σήμα και στην πρόσφατη επίσκεψή του στις ΗΠΑ. Σημειωτόν, αυτό δεν σημαίνει – όπως λένε έμπειροι αναλυτές – πως η χώρα γέρνει γεωστρατηγικά στον αμερικανικό παράγοντα. Απλώς η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, σε όλους τους τόνους, θυμίζει πως δεν τσαλαβούτησε ποτέ πολιτικά στη λίμνη του αντιαμερικανισμού (ακόμη κι όταν ο Καραμανλής Α’ επέλεξε να μας βγάλει απ’ το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ για λόγους και αποσυμπίεσης του ριζοσπαστισμού).

Το αγκάθι της συμφωνίας

Και επίσης πως θα δρομολογήσει μια νέα αμυντική συμφωνία με τις ΗΠΑ, την ίδια ώρα που ο Αλέξης Τσίπρας επανακάμπτει στον αντιαμερικανισμό, αλλά έχοντας πια χάσει τον πολιτικό του πρότερο συνεπή βίο. Βεβαίως και επειδή ο Τραμπ παίζει με την Τουρκία, αλλά και αφού ο πολιτικός αντιαμερικανισμός συναντάται και στη δεξιά δεξαμενή, δεν θα είναι εύκολο να πει κάποιος πως σήμερα βιώνουμε μια οριστική άμβλυνση στο πώς προσλαμβάνει τις ΗΠΑ, τη στρατηγική τους, τα δικά μας συμφέροντα ακόμη και ένα πιο δεξιόστροφο κοινό. Επειδή όμως ακριβώς καταλογίζονται στην ΕΕ μια σειρά δεινών (όπως η διαχείριση του Προσφυγικού – Μεταναστευτικού) ή η δημοσιονομική θεολογία των μέτρων κατά του Νότου, ο αντιαμερικανισμός ως τάση και ως έδαφος πολιτικής έχει υποχωρήσει. Πολύ περισσότερο στην πολιτισμική του όψη. Και είναι τουλάχιστον αντιφατικό κατά καιρούς διάφοροι δημοσιολόγοι να εγγράφουν τη χώρα στον αντιαμερικανικό αστερισμό γενικά και αόριστα. Θα το λέγαμε συνοψίζοντας: Ο πολιτικός αντιαμερικανισμός εν Ελλάδι είναι ένας γίγας εν υπνώσει που συναρτάται από παραμέτρους που κινούνται από τη δίκαιη διαμαρτυρία μέχρι την πιο στενή συμφεροντολογική χροιά, ενώ ο πολιτισμικός φιλοαμερικανισμός πιάνει ταβάνι.