Η ανήσυχη διαδρομή {LF}της Προέδρου{CR}

Το φθινόπωρο του 2004, ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών Σταύρος Τσακυράκης κάλεσε μερικούς φίλους του δημοσιογράφους στο σπίτι του. Oχι για φαγητό, πολιτική συζήτηση, τσακωμό και καλαμπούρι, ως συνήθως, αλλά για να γνωρίσουν μερικούς άγνωστους ευρύτερα δικαστές του Συμβουλίου της Επικρατείας που «έπρεπε να τους ξέρουν», επειδή θα ήταν το μέλλον – και τους ανθρώπους που διαμορφώνουν το μέλλον οι δημοσιογράφοι έπρεπε, κατά τον Τσακυράκη, να τους ξέρουν. Μάλιστα πήρε εκείνος την πρωτοβουλία της γνωριμίας επειδή οι δικαστές δεν έχουν ευρύτερο κοινωνικό κύκλο, απορροφημένοι σε μια δουλειά που δεν επιτρέπει ιδιαίτερη έκθεση σε ευρύτερες σχέσεις.

Οι δικαστές που βρέθηκαν σε εκείνη τη συνάντηση ήταν καλλιεργημένοι, είχαν βαθιά νομική παιδεία, ήταν οπαδοί ενός νομικού φιλελευθερισμού, βαθιά δημοκράτες, εξωστρεφείς, ανήσυχοι, με ενδιαφέρον για τα κοινά και με πίστη στους θεσμούς. Και τόσο διαφορετικοί από τη στερεότυπη εικόνα του δικαστή, που είναι πάντα μαγκωμένος μέσα στη συντηρητική ενδυμασία που παίζει τον ρόλο της στολής εργασίας. Αυτοί ήταν ζωηροί, παρεμβατικοί και ντυμένοι κάζουαλ. Στη συνάντηση εκείνη, μεταξύ άλλων, είχαν κληθεί η Κατερίνα Σακελλαροπούλου και ο Παύλος Κοτσώνης.

Οι συζητήσεις δεν έμειναν μόνο στα ζητήματα της Δικαιοσύνης – άλλωστε οι καθυστερήσεις στην απονομή της και η συχνή καταδίκη της Ελλάδας στα ευρωπαϊκά δικαστήρια ήταν μέρος των προβληματισμών ευρύτερων κύκλων. Οι συζητήσεις αυτές συναντιούνται, άλλωστε, πάντα με την πολιτική, που στο σπίτι του Τσακυράκη ήταν συστηματικά μέρος του μενού. Ηδη, μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ζητήματα όπως τα χαρακτηριστικά της ισχυρής Ελλάδας που πάντα ήταν το ζητούμενο αλλά και ο κρατικοδίαιτος χαρακτήρας της ανάπτυξης απασχολούσαν όσους δεν εθελοτυφλούσαν. Ως πνευματικοί άνθρωποι, οι δικαστές συζητούσαν επίσης ζητήματα τέχνης και των ορίων της, και μαζί ζητήματα ελευθερίας: ποιο είναι το όριο, αν υπάρχει, πάνω από το οποίο κάποια κρατική Αρχή δικαιούται να αποσύρει ένα έργο τέχνης ή να διώξει ένα κείμενο; Εχει όρια η ελευθερία της έκφρασης;

Πολίτες. Εχοντας βρεθεί σε εκείνη τη συνάντηση, ανταλλάσσαμε γνώμες για πράγματα που ξεπερνούσαν τη στενή επαγγελματική ιδιότητά μας. Μιλούσαμε περισσότερο ως πολίτες παρά ως δημοσιογράφοι και δικαστές. Στο πέρασμα του χρόνου, ξανασυναντηθήκαμε πολλές φορές με αρκετά πρόσωπα από εκείνη την ομήγυρη – και πάντα οι συζητήσεις μας είχαν το πάθος της κατόπτευσης του δημόσιου χώρου. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου, που λάτρευε τον Τσακυράκη για την καθαρότητα της σκέψης του και τις πρακτικές εφαρμογές στις οποίες παρέπεμπε, μοιραία, ήταν ένα από τα πρόσωπα με τα οποία συναντηθήκαμε πολλές φορές, πάντα σε αυτό το μεταίχμιο του ιδιωτικού χώρου που όμως ενδιαφέρεται για τα κοινά.

Οπότε, μοιραία, οι συζητήσεις ήταν περιορισμένου ενδιαφέροντος. Και πιθανόν μονότονες. Τα δικαστήρια. Οι ελευθερίες. Η πολιτική. Ο Τύπος. Το επίπεδο δικαστηρίων και Τύπου. Οι ιδεολογίες και τα κόμματα. Τα πολιτικά και τα κοινωνικά δικαιώματα. Οι μειονότητες. Η διαφορετικότητα. Η ταυτότητα. Η Ευρώπη. Η δημοκρατία. Και μερικές φορές, τα βιβλία – που πάντα παραπέμπουν στα θέματα των ιδιαίτερων ενδιαφερόντων μας. Το θέατρο ή το σινεμά, η μουσική…

Από τον κύκλο των δικαστών του Συμβουλίου της Επικρατείας που ο Τσακυράκης είχε συστήσει στους δημοσιογράφους, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου ήταν η πιο κοινωνική. Και συχνά παραβίαζε την ατζέντα τής σοβαροφάνειας, παρεκκλίνοντας από τα συνήθη. Οι διακοπές ήταν ο λόγος μιας από αυτές τις παραβιάσεις, η ανάγκη της ξεκούρασης, του αδειάσματος πριν από μία ακόμα έντονη χρονιά. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου (και ο σύντροφός της, ο Παύλος Κοτσώνης, παλαιός συνάδελφός της στο ΣτΕ που, στην πορεία, παραιτήθηκε και πλέον δικηγορεί με έδρα τις Βρυξέλλες) βρισκόταν τακτικά στον Μόλυβο, τον γενέθλιο τόπο του Τσακυράκη, που ιδίως τη δεκαετία του 2010 είχε γίνει κάτι σαν τόπος αναψυχής πολλών φίλων. Μπάνια, περίπατοι, δείπνα με λίγο κρασί και πάντα ζωηρές κουβέντες. Ο Τσακυράκης ήταν πάντα στο επίκεντρο, κοντά βρίσκονταν πρόσωπα όπως ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος ή ο δημοσιογράφος και στιχουργός Λευτέρης Παπαδόπουλος. Και συχνότατα η Κατερίνα Σακελλαροπούλου.

Πλούσια πορεία. Η επόμενη Πρόεδρος της Δημοκρατίας βρέθηκε στα νομικά όπως το μήλο πέφτει κάτω απ’ τη μηλιά. Ο πατέρας της Νικόλαος Σακελλαρόπουλος, που διατέλεσε αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου, υπήρξε για εκείνη ηθικό παράδειγμα και πρότυπο δημοκράτη που υπηρετούσε τη Δικαιοσύνη. Σε μια ανάρτησή της στο Facebook (στο οποίο διατηρούσε έναν πολύ ενεργό λογαριασμό, δημοσιεύοντας συνήθως προσωπικές στιγμές της ζωής της που επιδίωκε να μοιραστεί) έκανε λόγο για τον ειρηνοδίκη στη Σταυρούπολη Ξάνθης που συνάντησε τη σύντροφο της ζωής του στη Θεσσαλονίκη, για τις μεγάλες υποθέσεις με τις οποίες ως δικαστικός ασχολήθηκε (όπως η δίκη για τον φόνο του Γρηγόρη Λαμπράκη) και, ασφαλώς, την ανάρρησή του στην κορυφή της Δικαιοσύνης, όπου μεταξύ άλλων βρέθηκε στη σύνθεση του Ειδικού Δικαστηρίου που, μετά το σκάνδαλο Κοσκωτά, δίκασε και αθώωσε τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Λόγω και του πατέρα της, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου είχε από πολύ νωρίς συνείδηση της σχέσης που μπορεί να έχει ένας ενεργός δικαστικός με την πολιτική. Σπούδασε στη Νομική Αθηνών, έκανε μεταπτυχιακό στο Δημόσιο Δίκαιο, στο Πανεπιστήμιο Paris IΙ, ενώ απέκτησε ειδίκευση στο Περιβαλλοντικό Δίκαιο – η οικολογία, το περιβάλλον και, κατ’ αναλογία, το πολιτιστικό περιβάλλον ήταν ανέκαθεν στο κέντρο των ενδιαφερόντων της. Στο ΣτΕ εισήλθε ως εισηγήτρια το 1982, ενώ παράλληλα ανέπτυξε συνδικαλιστική δράση. Το 2015 βρέθηκε αντιπρόεδρος του δικαστηρίου, ενώ το 2018, με πρόταση της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, έγινε πρόεδρος.

Στο Συμβούλιο της Επικρατείας, συμμετείχε στην εκδίκαση πολυσυζητημένων υποθέσεων. Το 2001, στη μάχη της ταυτότητας, που υποκίνησε ο τότε αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, είχε ταχθεί με την πλειοψηφία τού δικαστηρίου που έκρινε να μην είναι υποχρεωτική η αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Το στίγμα της ωστόσο καταγράφηκε ακόμα πιο έντονα τα χρόνια μετά τη χρεοκοπία της χώρας και τα Μνημόνια, μια περίοδο που αντιτάχθηκε στον λαϊκισμό και τον συνταγματικό λαϊκισμό. Ως εισηγήτρια, χειρίστηκε ενδιαφέρουσες υποθέσεις, μεταξύ των οποίων τα προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, τα οποία κρίθηκαν διατηρητέα, και τα μεταλλεία χρυσού στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής, η λειτουργία των οποίων δεν κρίθηκε επιβαρυντική για το περιβάλλον. Εκρινε τη νομιμότητα της Συμφωνίας των Πρεσπών, ενώ, όντας πρόεδρος του ΣτΕ, αποφασίστηκε η αναγκαία ένταξη παιδιών προσφύγων και μεταναστών στα σχολεία.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της διαδρομής της ήταν η οξεία αντίθεσή της στην αντιθεσμική λειτουργία του δικαστηρίου το διάστημα 2016-18. Τον Σεπτέμβριο του 2016 διαφώνησε και (μαζί με τον δικαστή Χρήστο Ράμμο) παραιτήθηκε από την Ενωση Δικαστικών Λειτουργών του ΣτΕ, στην οποία ήταν μέλος, επικρίνοντας τη στάση τού τότε προέδρου Νικόλαου Σακελλαρίου και τον τρόπο με τον οποίο, αναβάλλοντας συνέχεια τη δίκη, χειριζόταν τον διαγωνισμό παραχώρησης τηλεοπτικών αδειών – την εποχή της μνημειώδους προσπάθειας του ΣΥΡΙΖΑ να ελέγξει τον Τύπο και το ραδιοτηλεοπτικό τοπίο.

Η ηθική της ευθύνης. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου κράτησε τη στενή σχέση με τον καθηγητή Τσακυράκη μέχρι τον θάνατό του, το καλοκαίρι του 2018. Η δημόσια παρρησία εκείνου ενέπνεε στενά τη δική της ανεξαρτησία, τον δικό της δικαστικό φιλελευθερισμό, αλλά και την παρεμβατικότητα, την αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης που οφείλει να έχει κάθε δημόσιος λειτουργός. Τον περασμένο Απρίλιο, η επόμενη Πρόεδρος της Δημοκρατίας μίλησε σε εκδήλωση μνήμης για τον μέντορά της. Εκεί, σημείωσε τρεις φράσεις του Τσακυράκη, τρεις ηθικές επιταγές που μπορούν να οδηγήσουν τη δική της διαδρομή.

Φράση πρώτη: «Δεν ήταν συναφές». Ηταν η απάντηση του Τσακυράκη προς τον Αριστόβουλο Μάνεση, όταν εκείνος παρατήρησε ότι στο βιογραφικό του με το οποίο ζητούσε να γίνει συνεργάτης του δεν είχε αναφέρει την αντιδικτατορική του δράση.

Φράση δεύτερη: «Τη θεωρώ αναπόφευκτη συνέπεια των αγώνων που έχω δώσει στη ζωή μου». Εννοούσε τη μήνυση της πρώην προέδρου του Αρείου Πάγου Βασιλικής Θάνου εναντίον του, επειδή της άσκησε κριτική.

Φράση τρίτη: «Δεν γινόταν να μην έρθω». Εννοούσε την παρουσία του στη δίκη των οκτώ τούρκων αξιωματικών, μολονότι ήταν ιδιαίτερα επιβαρυμένη η υγεία του.

Βαριές υποθήκες για τη νέα Πρόεδρο της Δημοκρατίας: διεκδίκηση, πίστη στο κράτος δικαίου, αγώνας για τη δημοκρατία. Ανεξαρτησία, πνευματικότητα, ηθική συγκρότηση.