ΗΠΑ – Ιράν: Η ταραγμένη τεσσαρακονταετία 1979-2019

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η ομπρέλα των Συμμάχων, με ηγέτιδα την Αμερική, είχε ανοίξει πάνω από το Ιράν για να το προστατεύσει από τον κομμουνισμό. Η ενεργειακή υποστήριξη της Δύσης από τα πετρέλαια της Μ. Ανατολής δεν άφηνε περιθώρια παρέκκλισης από τη συγκεκριμένη πολιτική. Ο αμερικανικός παράγων άλλωστε διέθετε τότε συμπάθειες στην ιρανική κοινωνία, σε αντίθεση με τον βρετανικό και τη σκληρή αποικιακή πολιτική της πάλαι ποτέ κραταιάς αυτοκρατορίας. Στα μάτια των Ιρανών η Αμερική ήταν μια χώρα που ανέκτησε και αυτή την ανεξαρτησία της πολεμώντας τους Βρετανούς. Τη θεωρούσαν λοιπόν φίλη και σύμμαχο.

Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν τη δεκαετία του 1950 με τη δημιουργία του νατοϊκού Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής που ριζοσπαστικοποίησε τον αραβικό εθνικισμό, μετά ιδίως και την αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ. Σε συνομιλία την ίδια δεκαετία του αμερικανού πρεσβευτή στην Αγκυρα Wadsworth με τον έλληνα ομόλογό του Κοντουμά, ο πρώτος ομολογούσε με πικρία πως «τα αγνά αισθήματα των Αράβων για την Αμερική ετρώθησαν ανεπανόρθωτα εξαιτίας του… αγοραίου έρωτα της τελευταίας προς το Ισραήλ» («ils ne nous pardonnent pas d’ avoir couche avec la juive»). Την οριστική βολή έδωσε το 1953 η ανατροπή της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης Μοσαντέκ με ενέργειες της CIA και των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Ηταν η εποχή του τέλους της αμερικανικής αθωότητας για πολλούς Ιρανούς. Η επάνοδος του σάχη και η συμφωνία με τον Νίξον που καθιστούσε το Ιράν και τη Σαουδική Αραβία υπεύθυνες για την ασφάλεια του Περσικού Κόλπου, αλλά με τις ΗΠΑ στα μετόπισθεν, καλλιέργησε ένα βαθύ αντιαμερικανικό αίσθημα που οδήγησε σε επανάσταση, ανατροπή του σάχη και ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Σε αποκορύφωση του αντιαμερικανικού αισθήματος οδήγησε η απόφαση του προέδρου Κάρτερ μετά από επίμονη εισήγηση του τότε συμβούλου του για θέματα Εθνικής Ασφάλειας, Χένρι Κίσινγκερ, να γίνει δεκτός σε αμερικανικό έδαφος ο εξόριστος Παχλεβί για ιατρική θεραπεία. Οι Ιρανοί το εξέλαβαν ως τρικ που αποσκοπούσε σε επάνοδό του στη χώρα – ο σάχης πέθανε βέβαια μερικούς μήνες αργότερα – και ομάδα 500 περίπου φοιτητών, μεταξύ των οποίων και ο μετέπειτα ιρανός πρόεδρος  Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, κατέλαβε  την αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη συλλαμβάνοντας επί 443 μερόνυχτα 66 Αμερικανούς ως ομήρους και σκορπώντας τον τρόμο σε μια έκπληκτη Αμερική.

Στις δεκαετίες που μεσολάβησαν η θυελλώδης σχέση των δύο περιελάμβανε πολλά: το σκάνδαλο Ιράν – Κόντρας, την κατάρριψη ιρανικού αεροσκάφους με 290 επιβαίνοντες από αμερικανικό πύραυλο που οδήγησε τις δύο χώρες στα πρόθυρα πολέμου, τις κυρώσεις ως απάντηση στις πληροφορίες ανάπτυξης πυρηνικών εγκαταστάσεων επί ιρανικού εδάφους και εμπλουτισμού ουρανίου, για να φτάσουμε στην εποχή Τραμπ με νέες κυρώσεις κατά του Ιράν που έχουν οδηγήσει ξανά στο ναδίρ τις αμερικοϊρανικές σχέσεις. Σήμερα, τα τύμπανα του πολέμου ηχούν ξανά στη Μ. Ανατολή με αφορμή τη δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί, εμβληματικής φυσιογνωμίας του ιρανικού λαού.

Η ιστορική αναδρομή στις αμερικανοϊρανικές σχέσεις δεν ήταν ο σκοπός αυτού του άρθρου, αλλά η ενημέρωση του έλληνα αναγνώστη για τις τεκτονικές αλλαγές που επιφέρονται αργά στον γεωπολιτικό μας περίγυρο αυτού που ορίζεται ως μορφογένεση, όρου που δανείστηκαν από τα μαθηματικά πολιτικοί αναλυτές και χρησιμοποίησε στα γραπτά του ο αείμνηστος πρέσβης Βύρων Θεοδωρόπουλος, μέγας ειδήμων των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, οι δυνάμεις που επενεργούν σε ένα σύστημα μπορεί να μεταβάλλονται ομαλά, η σύμπτωση και η συνέργειά τους, όμως, σε κάποια στιγμή που τύχει να ξεπεράσει το σημείο αντοχής είναι δυνατό να προκαλέσουν ραγδαίες και ριζικές αλλαγές που δεν είναι ούτε προβλέψιμες, ούτε και αναστρέψιμες. Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για εμάς σήμερα που η Τουρκία με την αναθεωρητική πολιτική της δεν αρκείται στον ρόλο που της αναλογεί ως ισότιμου μέλους της νατοϊκής Συμμαχίας στην ομπρέλα προστασίας της Μ. Ανατολής. Το δόγμα G-T-I (Greece – Turkey – Iran) της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής έχει έτσι κι αλλιώς από ετών χάσει την ισχύ του και όταν το κλιπ της ομπρέλας σπάσει, όπως πολύ χαιρέκακα είχε προβλέψει άγγλος στρατιωτικός επιτελής της δεκαετίας του 1950, τότε η ομπρέλα παύει να υφίσταται με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Η Φωτεινή Τομαή είναι πρεσβευτής επί τιμή και συγγραφέας διπλωματικών εκδόσεων του υπουργείου Εξωτερικών