Ο όρκος του θανάτου

Το Σούλι, ορεινή και δυσπρόσιτη περιοχή της Θεσπρωτίας με λιγοστά δείγματα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους τόπους ιστορικής μνήμης της πατρίδας μας. Σκαρφαλωμένη στις κορυφές απόκρημνων υψωμάτων, εκατοντάδες μέτρα επάνω από την κοίτη του ποταμού Αχέροντα, η ομοσπονδία των χωριών του Σουλίου (τα λεγόμενα Σουλιωτοχώρια) συνιστούσε επί Τουρκοκρατίας ένα είδος αυτόνομης συμπολιτείας, που απέλαυε προνομίων και βασιζόταν από την άποψη της κοινωνικής οργάνωσης στο σύστημα της φάρας.

ΟΙ ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, οι πρώτοι κάτοικοι του Σουλίου, που ασχολούνταν κυρίως με τη φύλαξη κοπαδιών, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μεταξύ του 16ου και των αρχών του 17ου αιώνα, προσπαθώντας να απαλλαγούν από την καταπίεση των Τουρκαλβανών.

Σταδιακά σχηματίστηκαν τέσσερις οικισμοί: το Σούλι, η Κιάφα, το Αβαρίνο (Αβαρίκος) και η Σαμονίβα. Οι πρώτοι αυτοί οικισμοί, μαζί με ορισμένα ακόμη γειτονικά χωριά που ιδρύθηκαν στη συνέχεια, συγκρότησαν την περιώνυμη ομοσπονδία των χωριών του Σουλίου, που αρχικά διατηρούσε σχέση υποτέλειας με την τουρκική διοίκηση των Ιωαννίνων.

Με την πάροδο του χρόνου, όμως, το Σούλι ενισχύθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε κατέστησε φόρου υποτελείς τους Τούρκους της ευρύτερης περιοχής και επεξέτεινε την εξουσία του σε δεκάδες άλλα χωριά της Ηπείρου.

Η ΡΗΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΨΗΛΗ ΠΥΛΗ. Όπως ήταν αναμενόμενο, η ισχυροποίηση του Σουλίου προκάλεσε την αντίδραση της τουρκικής πλευράς. Αρχής γενομένης από την τρίτη δεκαετία του 18ου αιώνα, η Υψηλή Πύλη επιχείρησε να εξουδετερώσει τους ανυπότακτους Σουλιώτες πραγματοποιώντας ανεπιτυχείς εκστρατείες εναντίον τους (η πρώτη πραγματοποιήθηκε το 1721, ενώ εκείνη που έλαβε χώρα το 1771 σχετιζόταν με τα Ορλωφικά).

Η ΥΠΟΤΑΓΗ ΣΤΟΝ ΑΛΗ ΠΑΣΑ. Οι προαναφερθείσες πολεμικές συγκρούσεις έγιναν σφοδρότερες την περίοδο κατά την οποία το πασαλίκι της Ηπείρου περιήλθε στον Αλή πασά, ο οποίος επιθυμούσε να εδραιώσει την κυριαρχία του στην Ήπειρο.

Η πρώτη εκστρατεία του Αλή πασά εναντίον των δεινών και σκληροτράχηλων πολεμιστών του Σουλίου, το 1789, είχε άδοξο τέλος. Αποτυχημένη ήταν και η δεύτερη εκστρατεία του, το 1792.

Τελικά, το 1803, ύστερα από μακρά πολιορκία και προδοσία, ο Αλή πασάς κατόρθωσε να υποτάξει τους Σουλιώτες, οι οποίοι αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν (12 Δεκεμβρίου 1803) και να εγκαταλείψουν το Σούλι.

Κυνηγημένοι από τις δυνάμεις του Αλή πασά, ορισμένοι Σουλιώτες κατάφεραν να φθάσουν στα Επτάνησα. Όμως, οι περισσότεροι βρήκαν τραγικό θάνατο στη μονή Σέλτσου της Άρτας και στο Ζάλογγο της Πρέβεζας. Σουλιώτες οπλαρχηγοί και πολεμιστές έλαβαν μέρος στην Επανάσταση του 1821.

ΤΟ ΚΟΥΓΚΙ ΚΑΙ Ο ΣΑΜΟΥΗΛ. Ο τραγικός επίλογος της ηρωικής αντίστασης των κατοίκων της περιοχής του Σουλίου γράφτηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1803 στον λόφο Κούγκι, όπου ο θρυλικός ιερομόναχος και αγωνιστής Σαμουήλ βρήκε μαζί με τους λιγοστούς συντρόφους του ηρωικό θάνατο, προβαίνοντας στην ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης που υπήρχε στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.

Ο ΚΑΤΑ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗ ΣΑΜΟΥΗΛ. Ο μοναχός ούτος, του οποίου ετόλμησα να υμνήσω τον θάνατον, είναι το τελευταίον ολοκαύτωμα, το οποίον αυτοπροαιρέτως προσφέρεται επί του βωμού της πατρίδος την ημέραν, καθ’ ην τελευτά το Σούλι… το Σούλι αφημαγμένον ήδη και αγωνιών.

Ότε διά της επιμονής, και πολλώ μάλλον της προδοσίας του Πήλιου Γκούση και του Κουτζονίκα, ο Μουχτάρ και ο Βελής, υιοί Αλή του Τεβελενλή, επέτυχον πολλούς μεν να καταστρέψωσιν, άλλους δ’ εκ των Σουλιωτών ν’ απομακρύνωσι, μόνος απέμενεν ο ιερομόναχος Σαμουήλ, άκαμπτος εις την απόφασιν να ταφή μετά της γλυκυτάτης αυτού πατρίδος.

Ανήρ αδάμαστος, ακαταμάχητος, μέχρι μανίας εραστής των ελευθέρων βράχων του, εξ απαλών ονύχων αφιερωμένος εις τα θεία, θαυμασίως πως ήνονεν εν εαυτώ τον διπλούν χαρακτήρα του πολεμιστού και του ιερέως.

Ήτο το τελευταίον νήμα, αφ’ ου εκρέματο το τρισάθλιον Σούλι κατά τας τελευταίας στιγμάς της ζωής του. Διό και ανεκηρύχθη τότε ομοθυμαδόν πολεμάρχος και εις αυτόν μόνον διεπιστεύθη η εσχάτη υπεράσπισις. Απαυδήσαντες πλέον οι λέοντες εκείνοι ήλπιζον ίσως ότι η πίστις του Σαμουήλ ήθελε βεβαίως τους σώση, αν η ανδρεία του δεν ήθελεν αρκέση μόνη.

Εις την αιματηράν και φονικωτάτην έφοδον των Αλβανών εις το Κακοσούλι ανεδείχθη ο Σαμουήλ άγγελος θανάτου. Και ότε πάσα ελπίς σωτηρίας εξέλιπε, τότε έθεσε το σώμα του φραγμόν ανυπέρβλητον μεταξύ του σμήνους των Οθωμανών και των ολίγων επιβιωσάντων Σουλιωτών, δυνηθέντων ούτω να οπισθοχωρήσωσι και διαφύγωσι την μάχαιραν και τα μαρτύρια.

Αφ’ ου τα ολίγα εκείνα ερείπια ήσαν έξω κινδύνου, ο Σαμουήλ μαχόμενος πάντοτε, μετά πέντε μόνων συνεταίρων επρόφθασε και εκλείσθη εις το Κούγκι, πύργον κτισμένον επί αποτόμου βράχου, αποθήκην πυρίτιδος και όπλων. Τον πύργον τούτον, εντός του οποίου υπήρχε και εκκλησία επ’ ονόματι της Αγίας Παρασκευής, η πατρίς παρέδωκεν εις τας ιεράς αυτού χείρας και ο μοναχός είχεν ομόση τον όρκον του θανάτου ότι ουδεμία ουδέποτε ανθρωπίνη δύναμις ήθελε βιάση αυτόν να τον εγκαταλείψη.

Περικυκλωμένος πανταχόθεν υπέμεινεν ο Σαμουήλ όσα ανθρωπίνη καρτερία ηδύνατο να υπομείνη. Τα πολεμοφόδια εφθείροντο αφ’ ώρας εις ώραν. Κεκμηκότες, τραυματισμένοι, ουδέ σταγόνα ύδατος είχον πλέον ίνα δροσίσωσι τα κατάξηρα και φλογισμένα χείλη των. Η στιγμή της αγωνίας είχε φθάση… Κλίνατε το γόνυ και τας κεφαλάς, σεις οι πιστοί, δεόμενοι υπέρ των ψυχών εκείνων!

(Άπαντα Αριστοτέλους Βαλαωρίτου, Τόμος Α’, «Μνημόσυνα», Αθήνα 1884)

ΤΟ ΣΟΥΛΙ ΣΗΜΕΡΑ. Όσοι επισκέπτονται στις μέρες μας την περιοχή του Σουλίου βλέπουν τα παλαιά πηγάδια των Σουλιωτών, τη σύγχρονη εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στο Κούγκι, την εκκλησία του Αγίου Δονάτου, απέναντι από το Κούγκι, σε λόφο με πανοραμική θέα, καθώς και το κάστρο της Κιάφας, χτισμένο από τον Αλή πασά μετά την παράδοση των Σουλιωτών.

Από τα αξιοθέατα της ευρύτερης περιοχής ξεχωρίζει το επιβλητικό τοπίο στη διαδρομή από τη Γλυκή προς το Σούλι (τραχείς ορεινοί όγκοι, άλλοτε γυμνοί κι άλλοτε δασωμένοι).