Ευκαιρία εξωραϊσμού της εικόνας του ταραξία

Η απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη συμφωνία JCPOA και η επιβολή κυρώσεων στο Ιράν συνοδεύτηκαν από μια άτυπη συμμαχία μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ, Σ. Αραβίας και άλλων σουνιτικών μοναρχιών στην περιοχή της Μέσης Ανατολής δημιουργώντας ένα ντόμινο αρνητικών εξελίξεων για τη σταθερότητα της περιοχής: οδήγησε στην αποδυνάμωση του συστήματος ελέγχων και περιορισμών για τις πυρηνικές δραστηριότητες της Τεχεράνης^. ενίσχυσε τους σκληροπυρηνικούς στο Ιράν^. έσπρωξε το Ιράν στην αγκαλιά των μεγάλων αντιπάλων των ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας^. προκάλεσε ισχυρούς κλυδωνισμούς στις διατλαντικές σχέσεις^. υπονόμευσε την προσπάθεια αποπυρηνικοποίησης της Β. Κορέας και μείωσε δραματικά την αμερικανική αξιοπιστία σχετικά με την τήρηση συμφωνιών. Σε συνδυασμό με την έλλειψη αμερικανικής στρατηγικής στη Συρία, η κλιμακούμενη ένταση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν λόγω της αυξανόμενης παρουσίας των Φρουρών της Επανάστασης – και της Χεζμπολάχ στη Συρία -, οι δύσκολες σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας και ΗΠΑ και Τουρκίας και ο πόλεμος «δι’ αντιπροσώπων» Σαουδικής Αραβίας και Ιράν σε Συρία και Υεμένη συνέθεταν ακόμα και πριν από τη δολοφονία της εμβληματικής για τον ιρανικό εθνικισμό μορφής του Σουλεϊμανί ένα λίαν εφιαλτικό σκηνικό.

Το Ιράν αντέδρασε με συμβολικές αναλογικές πυραυλικές επιθέσεις στη δολοφονία του Σουλεϊμανί δηλώνοντας ότι δεν επιθυμεί την κλιμάκωση, ενώ η αποκλιμάκωση έδειξε να συνιστά συνειδητά το επόμενο στάδιο της ανορθόδοξης στρατηγικής που επέλεξε να ακολουθήσει ο αμερικανός πρόεδρος. Τόσο στο συγκεκριμένο στάδιο αποκλιμάκωσης της ιρανικής κρίσης όσο και στη διαχείριση των αρνητικών εξελίξεων σε άλλα μέτωπα στην περιοχή της Μέσης Ανατολής (Συρία, Λιβύη) ο ρόλος της Τουρκίας εμφανίζεται από τη γείτονα ως απαραίτητος και εν δυνάμει καταλυτικός.

Είναι λογικό ότι το παιχνίδι στο πεδίο της μεσανατολικής κινούμενης άμμου, όσο μάλιστα αγριεύει, θα παίζεται καλύτερα από εκείνους που είναι διατεθειμένοι να ρισκάρουν «επενδύοντας» χρήμα, προσπάθεια, εξοπλισμούς, ακόμη και ανθρώπινες απώλειες για την προώθηση των συμφερόντων τους. Και αυτοί δεν είναι άλλοι από τη Ρωσία και την Τουρκία, καθιστάμενοι έτσι σημαντικοί παράγοντες επιρροής που έχουν προβάδισμα στη διαχείριση των κρίσεων στην περιοχή (ακόμα και εάν κάποιες από αυτές τις δημιουργούν σκόπιμα οι ίδιοι). Ειδικά όσον αφορά την Τουρκία, η ιρανική κρίση προσφέρει την ευκαιρία εξωραϊσμού ή ακόμα και ανατροπής της μερικής απομόνωσης στην οποία είχε αυτή περιέλθει λόγω της εκτός κανόνων του διεθνούς δικαίου ή ακόμα και της γεωγραφικά γελοίας, όπως τη χαρακτήρισε ο έλληνας Πρωθυπουργός, συμφωνίας με τη Λιβύη, απέναντι στην οποία δημιουργήθηκε ένα ευρύ «μέτωπο απονομιμοποίησης» της τουρκικής συμπεριφοράς. Δεν είναι τυχαίο ότι την αρχικά αμήχανη τουρκική στάση απέναντι στη δολοφονία του Σουλεϊμανί (ο Ερντογάν ούτε χαιρέτισε ούτε αποδοκίμασε την ακραία επιλογή του αμερικανού προέδρου, η οποία από τη μια πλευρά τον απάλλαξε από τον βασικό μοχλό της ιρανικής επιρροής εναντίον των συμφερόντων της Τουρκίας, κυρίως στη Συρία, αλλά από την άλλη διέγειρε τον αντιαμερικανισμό της τουρκικής κοινωνίας) ακολούθησε η προσφορά της Τουρκίας να αναλάβει ρόλο διαμεσολαβητή μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών.

Η ανάληψη «σταθεροποιητικού» ρόλου εκ μέρους της Τουρκίας σε σχέση με την επόμενη μέρα στην κρίση των σχέσεων των ΗΠΑ με το Ιράν εξυπηρετεί – πέραν της Τουρκίας – όλους τους σημαντικούς εξωτερικούς παράγοντες (ΗΠΑ, Ρωσία, ΕΕ, Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία) που δεν επιθυμούν τη δημιουργία ενός πολεμικού μετώπου «δι’ αντιπροσώπων» στο Ιράκ. Σε συνδυασμό δε με την ανάπτυξη ανάλογου «σταθεροποιητικού ρόλου» στη λιβυκή κρίση, η Τουρκία έχει μια μοναδική ευκαιρία εξωραϊσμού της εικόνας του ταραξία και μερικής νομιμοποίησης του ρόλου της στην περιοχή της ευρύτερης Μέσης Ανατολής.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντονιστής του Προγράμματος Ασφάλειας και Τουρκίας στο ΕΛΙΑΜΕΠ