Το τέλος του κοινωνικού κράτους

Οι πρόσφατες μεγάλες κινητοποιήσεις στη Γαλλία ήρθαν να θυμίσουν μια από τις σημαντικότερες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ήπειρο τις τελευταίες δεκαετίες: τη σταδιακή υπονόμευση, συρρίκνωση και υποχώρηση του «κοινωνικού κράτους». Αυτό αφορούν οι πρωτοβουλίες της γαλλικής κυβέρνησης, έστω και εάν παρουσιάζονται ως απλή προσπάθεια αντιμετώπισης μελλοντικών δημοσιονομικών προβλημάτων. Αυτό δείχνουν το μέγεθος και η κλίμακα των κινητοποιήσεων που δεν περιορίζονται στους κλάδους που πλήττονται άμεσα.

Αυτό που συνηθίσαμε να ονομάζουμε κοινωνικό κράτος – και το οποίο όριζε τη διαφορά κοινωνικής συνθήκης στις δύο πλευρές του Ατλαντικού – δεν ήταν απλώς το αποτέλεσμα κάποιων πολιτικών αποφάσεων. Ηταν το γέννημα μιας ιστορίας μεγάλων κοινωνικών συγκρούσεων, επαναστάσεων, αλλά και καπιταλιστικών κρίσεων. Προϋπέθεσε την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος αλλά και των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών ρευμάτων. Αποτέλεσε μια απόπειρα συμβιβασμού, που όμως στηρίχτηκε σε πραγματικές παραχωρήσεις προς τη μεριά των δυνάμεων της εργασίας. Δεν ακύρωσε τις κοινωνικές ανισότητες και συγκρούσεις (παρότι παρουσιάστηκε ως «κοινωνικό συμβόλαιο»), όμως έφερε πραγματική βελτίωση της θέσης της μεγάλης πλειονότητας των πολιτών των ευρωπαϊκών κρατών.

Μπορεί σήμερα να φαντάζει απόηχος μιας εποχής μακρινής, όμως όντως υπήρξε μια περίοδος, σχηματικά από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι και τη δεκαετία του 1980, όπου θεωρήθηκε ότι η οικονομική ανάπτυξη έπρεπε να περιλαμβάνει όχι μόνο στόχους αύξησης του ΑΕΠ (ή της επιχειρηματικής κερδοφορίας) αλλά την πλήρη απασχόληση με εξασφάλιση σταθερής εργασίας όχι μόνο στο Δημόσιο αλλά και στον ιδιωτικό τομέα, με προσπάθεια για συστηματικές αυξήσεις των αποδοχών μέσα από εκτεταμένα συστήματα συλλογικής διαπραγμάτευσης αλλά και επιβολής των συλλογικών ρυθμίσεων. Περιελάμβανε τη ρητή δέσμευση για μέτρα αναδιανομής εισοδήματος μέσα από συστήματα προοδευτικής φορολογίας, για αναδιανεμητικά ασφαλιστικά συστήματα που στηρίζονταν στην αρχή της διατήρησης του επιπέδου ζωής που είχε ο συνταξιούχος στον εργασιακό του βίο, για δημόσια συστήματα υγείας καθολικών παροχών και εκτεταμένες μορφές κοινωνικών επιδομάτων. Στηριζόταν στη δημόσια χρηματοδότηση του εκπαιδευτικού συστήματος, στο άνοιγμα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά και σε μια ισχυρή δυνατότητα ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας όχι μόνο ως ατομική άνοδο μέσα στην επιχείρηση αλλά και ως διαφαινόμενη βεβαιότητα ότι οι επόμενες γενιές θα ζήσουν καλύτερα από τις προηγούμενες. Προφανώς από χώρα σε χώρα υπήρχαν διαφορές, ενώ η πλήρης μορφή του προϋπέθεσε τον μεγάλο κύκλο κοινωνικών αγώνων που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και συνέχισε για αρκετά χρόνια, όμως όριζε ένα περίγραμμα πολιτικών που για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες διαμόρφωσε μια αίσθηση κοινωνικού κεκτημένου.

Κινήματα. Το κοινωνικό αυτό μοντέλο δεν είχε μόνο οικονομικές ή προνοιακές διαστάσεις. Συνδυάστηκε με μια αύξηση της πολιτικής συμμετοχής των εργαζομένων, σε ζητήματα που αφορούσαν όχι μόνο την πολιτική σκηνή αλλά και τα συνδικάτα, διαμορφώνοντας ένα πρότυπο κοινοβουλευτικής δημοκρατίας η οποία εν μέρει τουλάχιστον αποτελούσε διαμεσολάβηση κοινωνικών απαιτήσεων. Συντονίστηκε με μια περίοδο ευρύτερης αύξησης του μορφωτικού επιπέδου, αλλά και της συμμετοχής στα κοινά. Τροφοδότησε έτσι και το ενδιαφέρον για αυτό που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «νέα κοινωνικά κινήματα».

Η αμφισβήτηση αυτού του μοντέλου ήταν πολυεπίπεδη και μακρόχρονη. Το πρώτο κύμα επίθεσης αφορούσε τις εργασιακές σχέσεις. Οι ιδιωτικοποιήσεις, οι μετεγκαταστάσεις επιχειρήσεων, η γενίκευση της χρήσης υπεργολάβων, οι σημαντικές ήττες των συνδικάτων αλλά και οι μεταρρυθμίσεις της εργατικής νομοθεσίας έβαλαν τέλος στην έννοια της μόνιμης, σταθερής και βελτιούμενης απασχόλησης στον ίδιο εργοδότη και υπονόμευσαν την ισχύ των συλλογικών συμβάσεων. Η εξατομίκευση της διαπραγμάτευσης έδινε την ψευδαίσθηση δυνατοτήτων ατομικής ανέλιξης την ώρα που υπονόμευε τη συλλογική διεκδίκηση. Το δεύτερο κύμα αφορούσε την κοινωνική προστασία και ασφάλιση. Τα ασφαλιστικά συστήματα και τα δημόσια συστήματα υγείας θεωρήθηκαν η βασική αιτία «δημοσιονομικού εκτροχιασμού» την ώρα που διαρκώς μειωνόταν η φορολογία των υψηλών εισοδημάτων και των κερδών. Μια συστηματική προβολή της ανωτερότητας του «ιδιωτικού» ήρθε να νομιμοποιήσει την προσπάθεια ιδιωτικοποίησης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας.

Η πολιτική εκτίμηση ήταν ότι κοινωνίες περισσότερο εξοικειωμένες με έναν ορισμένο ατομικισμό, χωρίς τις ισχυρές ταξικές πολιτικές ταυτότητες του παρελθόντος, περισσότερο οριζόμενες από πολλαπλές πολιτιστικές ταυτότητες και τη δυναμική της κατανάλωσης, θα αποδέχονται πιο εύκολα την υπονόμευση του κοινωνικού κράτους. Ωστόσο, οι πρόσφατες κινητοποιήσεις αλλά και το διάχυτο κλίμα κοινωνικής δυσαρέσκειας υπενθυμίζουν ότι για πλειοψηφικά τμήματα των ευρωπαϊκών κοινωνιών εξακολουθεί να εκπροσωπεί έναν αναπαλλοτρίωτο πυρήνα κοινωνικής δικαιοσύνης και προστασίας που δεν θέλουν να απεμπολήσουν.

Η φθορά της δημοκρατίας

Το κοινωνικό κράτος συνιστούσε αποφασιστικό βήμα προς μια πιο δημοκρατική συνθήκη, καθώς αποτελούσε απόδειξη ότι το πολιτικό σύστημα μπορούσε να ανταποκρίνεται θετικά στα αιτήματα του εκλογικού σώματος. Η κατάργησή του ουδέποτε αρθρώθηκε ως συλλογικό αίτημα πλειοψηφικών κοινωνικών ρευμάτων. Ωστόσο, θεωρήθηκε αυτονόητο τμήμα μιας διάχυτης συναίνεσης των κομμάτων, χωρίς ποτέ να τεθεί στη δημοκρατική βάσανο, καθώς τα κόμματα εξουσίας επένδυαν στη γενικόλογη ρητορική περί «ανάπτυξης». Καθόλου τυχαία που σήμερα εισπράττουν μια μεγάλης κλίμακας κρίση νομιμοποίησης.