Ο Μπετόβεν και η Ελλάδα

Λίγο έξω από τη Βιέννη, στο Heiligenstadt, εκεί όπου ο Δούναβης είναι πραγματικά μπλε, εκεί βρίσκεται το σπίτι, μουσείο πλέον, που έζησε ο Ludwig van Beethoven, μετά το 1792, όταν εγκαταστάθηκε στην Αυστρία. Ο επισκέπτης με το πρώτο βήμα στον χώρο του συνθέτη συναντά ένα απρόβλεπτο σκηνικό: σπασμένα αγάλματα και πεταμένες παρτιτούρες. Αμέσως αισθάνεται την ανάγκη να πει «συγγνώμη, σε λάθος ώρα ήρθα!», πριν χαμογελάσει από τον ευφάνταστο τρόπο που βρήκαν οι μουσειολόγοι της «Οικίας Μπετόβεν» για να μας μυήσουν στην ψυχοσύνθεση του μουσουργού αφότου απώλεσε την ακοή του σε νεαρή ηλικία.

Γιατί ο Μπετόβεν που γεννήθηκε στη Βόννη, στις 16 Δεκεμβρίου 1770, πριν από 250 χρόνια, είχε διαφορετικά χαρακτηριστικά. Ηταν Γερμανός, με πιθανή καταγωγή από την Ολλανδία, ευγενικός και υπέφερε με στωικότητα το κακό οικογενειακό περιβάλλον του. Η εσωστρέφειά του έγινε μουσική δημιουργία, ενώ η ευαισθησία της τον ανέδειξε σε κατεξοχήν εκπρόσωπο του ρομαντικού κινήματος. Ενός κινήματος που ταυτίστηκε με τα επαναστατικά γεγονότα του 18ου και του 19ου αι. και τις λαϊκές εξεγέρσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρομαντικός Μπετόβεν έγινε συνθέτης-επαναστάτης που άντλησε τα ιδεολογικά του επιχειρήματα από τη συναναστροφή του με τους αρχαίους έλληνες κλασικούς. «Διασκέδαση σημαίνει να είναι κανείς μόνος με τους αρχαίους Ελληνες» έγραψε σε μια επιστολή του, ενώ δείγμα της επαναστατικότητάς του «εισέπραξε» ακόμη και ο Γκαίτε, όταν ο Μπετόβεν τον κατηγόρησε ότι «λατρεύει τον αέρα του Παλατιού».

Ο Μπετόβεν άντλησε από τον Ομηρο δύναμη για να υποφέρει τη ζωή του με την κώφωση και να κρατήσει την αυτοκυριαρχία του. «Οπως ο Οδυσσέας βρήκε τρόπο να βοηθήσει τον εαυτό του έτσι πρέπει και εγώ να βρω λύσεις στα προβλήματά μου…» έγραψε. Με τον Πλούταρχο, τον πλέον αγαπημένο του συγγραφέα, μυήθηκε στην αξία του ηθικού σθένους που δεν απεμπόλησε ποτέ και εξαιτίας του οποίου πολλοί τον θεωρούσαν δύστροπο άνθρωπο. «Δεν έχω κανενός άλλου είδους προτιμήσεις για τους ανθρώπους εκτός από το να είναι καλοί άνθρωποι. Οπου τους συναντώ, εκεί είναι η πατρίδα μου» έλεγε ο Μπετόβεν. Από τον Αριστοτέλη διδάχθηκε την τραγικότητα της ζωής και από τον Ευριπίδη άντλησε τις αρχές με τις οποίες υπερασπίστηκε τη γερμανική ιδεολογία του 19ου αι. Συνολικά, ο Μπετόβεν υπέδειξε τον «Ελλαδισμό» (Griechentum) ως χάρτη πορείας για την επίτευξη της γερμανικής εθνικής συνείδησης που όφειλε αργότερα να αποκτήσει και κρατική υπόσταση. Σύμφωνα με τον Μπετόβεν η αρχαιοελληνική γραμματεία παρείχε όλα εκείνα τα στοιχεία που θα επέτρεπαν στο γερμανικό έθνος, όποτε αυτό υλοποιούνταν, να έχει τα δικά του υγιή θεμέλια καθώς θα στηρίζονταν στην αρχαιοελληνική γραμματεία και τις αρχές που πρώτη αυτή προσέφερε στην κοινωνία. Για τον Μπετόβεν η επιστροφή στις ρίζες ήταν βασική παράμετρος της προσωπικής του φιλοσοφίας.

Ομως, η σχέση του Μπετόβεν με την Ελλάδα δεν σταματά στην αρχαιότητα. Ηταν διαχρονική και έφτασε πολύ κοντά να γράψει μια όπερα για την Επανάσταση του 1821. Το έργο του «Τα ερείπια των Αθηνών» ήταν η προαγγελία αυτού που ο Μπετόβεν θα ήθελε να είχε ακολουθήσει και που δεν έγινε από τον φόβο της αντίδρασης που θα προκαλούσε στον καγκελάριο της Αυστρίας, Μέτερνιχ.

«Τα ερείπια των Αθηνών»

Το 1812 ο Μπετόβεν μελοποίησε, για τα εγκαίνια του θεάτρου της πόλης Πέστη της Ουγγαρίας, το έργο «Τα ερείπια των Αθηνών». Το θέμα δεν είναι άσχετο με την ιστορία μας, αφού σύμφωνα με αυτό η θεά Αθηνά ξύπνησε ύστερα από ύπνο 2.000 χρόνων που της είχε επιβάλει ως τιμωρία ο Δίας και είδε την Αθήνα κατεστραμμένη, τα ερείπια της Ακρόπολης να χρησιμεύουν πλέον ως τζαμί και τους έλληνες σκλάβους των Τούρκων. Πάνω στην απογοήτευσή της ήρθε ο θεός Ερμής, την πήρε και την οδήγησε στην Πέστη, εκεί όπου εγκαινιαζόταν ένας νέος ναός για τα γράμματα και τις τέχνες.

Για τον Μπετόβεν, τα εγκαίνια ενός νέου θεάτρου δεν μπορούσαν παρά να εμπνέονται και να συνδέονται με την ελληνική αρχαιότητα. Γι’ αυτό και όταν το 1822 εγκαινιάστηκε το βιεννέζικο θέατρο Josephstheater, ο Μπετόβεν επέλεξε να διευθύνει το ίδιο έργο. Αλλωστε, η Επανάστασή μας είχε ήδη ξεσπάσει και το έργο του είχε αποκτήσει ιδιαίτερη επικαιρότητα. Εναν χρόνο αργότερα, το 1823, ο Μπετόβεν επηρεασμένος από τη φιλελληνική δράση του Λόρδου Βύρωνα, τον οποίο αποκαλούσε «ορμητικό Ελληνα», εξέφρασε την επιθυμία να διασκευάσει το έργο «Τα ερείπια των Αθηνών» και να το παρουσιάσει στο κοινό ως όπερα με θέμα την Ελληνική Επανάσταση. Ζήτησε από τον ποιητή Grillparzer να του γράψει το λιμπρέτο, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο θα είχε ο θεός Ερμής, ο αγγελιοφόρος των θεών που θα ανακοίνωνε στη θεά Αθηνά τον ξεσηκωμό της Αθήνας και πως σύντομα θα ξανάβρισκε τη θέση που της άρμοζε, από την Αρχαιότητα, σε αυτή την πόλη. Ο Grillparzer πήρε την παραγγελία από τον Μπετόβεν και σχολίασε στο Ημερολόγιό του: «…αναλογίζομαι ότι μια παράσταση που θα είχε ως θέμα τη σημερινή ελληνική κατάσταση, θα συναντούσε την αποφασιστική απαγόρευση της λογοκρισίας, η οποία έχει και τον τελευταίο λόγο». Ισως ο επισκέπτης στο «Μουσείο Μπετόβεν» της Βιέννης να έφτασε ακριβώς τη στιγμή που ο pop star της κλασικής μουσικής, όπως τον αποκάλεσε το περιοδικό «Spiegel», μάθαινε τι του στέρησε, τι μας στέρησε, ο Grillparzer!