Η μακρά λοξή πορεία {CR}της Λατινικής Αμερικής

Το 2019 έδειχνε πως θα είναι αξιομνημόνευτο για τη Λατινική Αμερική, με νέες κυβερνήσεις στη Βραζιλία, την Κολομβία και το Μεξικό να υπόσχονται αλλαγές και ένα καλύτερο μέλλον. Εμοιζε επίσης ότι θα έπεφτε ο δικτάτορας της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο τερματίζοντας έτσι τη μεγαλύτερη συνεχιζόμενη οικονομική και ανθρωπιστική κρίση στον κόσμο – και ίσως μια από τις χειρότερες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αντίθετα, το 2019 έγινε μια χρονιά για την οποία μετανιώσαμε.

Το ΔΝΤ προβλέπει πως η αύξηση του ΑΕΠ στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική ήταν μόλις 0,2% το 2019, σε σύγκριση με 1% το 2018 – έτσι η περιοχή σημειώνει τη χαμηλότερη ανάπτυξη στον πλανήτη. Ενώ οι ειδικοί του ΔΝΤ περιμένουν σημαντική αύξηση το 2020, η οικονομία της Λατινικής Αμερικής θα συνεχίσει να μην πηγαίνει καλά. Κυρίως, ο ρυθμός της ανάπτυξης δεν θα είναι επαρκής για να αποφευχθεί αύξηση της φτώχειας και της ανεργίας, κάτι που θα προκαλέσει ακόμα μεγαλύτερη κοινωνική αναταραχή, μια τάση που έγινε ορατή σε όλο τον κόσμο τον Οκτώβριο όταν οι πολίτες του Ισημερινού και της Χιλής κατέβηκαν στους δρόμους ζητώντας αλλαγές.

Ομως οι οικονομικές τάσεις της Λατινικής Αμερικής δεν έχουν τόση σχέση με τις ιδεολογικές τοποθετήσεις των κυβερνήσεων της περιοχής – που, άλλωστε, καλύπτουν ευρύ φάσμα – όσο με τη σκληρή πραγματικότητα που επιβάλλουν οι εξωτερικές συνθήκες. Χαμηλές τιμές αγαθών, αδύναμη παγκόσμια ανάπτυξη και εμπορικές εντάσεις μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας επιβάλλουν ένα βαρύ φορτίο. Για κάποιες χώρες, όπως το Περού και η Χιλή, η επιβράδυνση της κινεζικής οικονομίας είναι ο κύριος ένοχος. Για άλλους, όπως το Μεξικό και η Κολομβία – όπου το πετρέλαιο παίζει τον σημαντικότερο ρόλο και οι ΗΠΑ είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος – είναι η αδύναμη παγκόσμια ζήτηση. Επίσης, η εισροή ξένου κεφαλαίου είναι περιορισμένη, παρά την αυξανόμενη παγκόσμια ρευστότητα. Οι κίνδυνοι αξιολογούνται αλλιώς τώρα και η περιοχή δεν δείχνει τόσο ελκυστική όσο παλαιότερα. Τίποτα απ’ όλα αυτά δεν αναμένεται να αλλάξει το 2020.

Μέσα σε αυτή την κατάσταση, οι νέες κυβερνήσεις έχουν εξαιρετικά σύντομους «μήνες μέλιτος». Χάνουν πολιτικό κεφάλαιο γρήγορα και έτσι δεν μπορούν εύκολα να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις. Στον Ισημερινό, όπου είναι πρόεδρος από το 2017 ο Λένιν Μορένο, επετεύχθη φέτος συμφωνία με το ΔΝΤ, αποκαθιστώντας την πρόσβαση στις διεθνείς πιστωτικές αγορές. Ομως για να γίνει η δημοσιονομική προσαρμογή – που ήταν μέρος της συμφωνίας – η κυβέρνηση εξέπληξε τους πάντες ανακοινώνοντας αιφνιδιαστικά μεγάλη μείωση στις επιδοτήσεις πετρελαίου. Επειτα από 10 ημέρες διαδηλώσεων που παρέλυσαν τη χώρα, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να ανακαλέσει τα μέτρα. Κανείς δεν περιμένει πλέον να εφαρμοσθεί πλήρως το πακέτο μεταρρυθμίσεων που συμφωνήθηκε με το ΔΝΤ.

Αντίστοιχα, η αύξηση ποσού που αντιστοιχεί σε 0,5 του αμερικανικού δολαρίου στο εισιτήριο του μετρό της πρωτεύουσας Σαντιάγο, προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις στη Χιλή τον Οκτώβριο. Το μέτρο ανακλήθηκε και η κυβέρνηση έστειλε τον στρατό στον δρόμο να επιβάλλει την τάξη. Ως απάντηση, εκατομμύρια Χιλιανοί διαδήλωσαν ζητώντας αλλαγές. Ο πρόεδρος Σεμπαστιάν Πινιέρα έκανε ανασχηματισμό, υιοθέτησε νέα ατζέντα και ακύρωσε δύο σημαντικές διεθνείς συνόδους κορυφής που ήταν να φιλοξενηθούν στη χώρα του για να επικεντρωθεί στην προώθηση καλύτερων συντάξεων, βελτιώσεων στην υγειονομική περίθαλψη και μεγαλύτερης οικονομικής στήριξης των φτωχών νοικοκυριών.

Οι αντίξοες εξωτερικές συνθήκες και η κοινωνική αναταραχή δεν αποτελούν πρόβλημα μόνο για την περιοχή. Η κατάσταση στη Βενεζουέλα χειροτέρεψε πέραν όσων μπορούσε να φανταστεί κάποιος πριν από ένα χρόνο. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες στατιστικές για το μέγεθος της καταστροφής, όμως το ΔΝΤ υπολογίζει πως το ΑΕΠ έπεσε κι άλλο 35% το 2019 – η συνολική μείωση από το 2013 ανέρχεται στο 65%. Ο πληθωρισμός τρέχει αυτή τη στιγμή με 200.000%.

Κάθε ηγέτης έχει τη δική του άποψη για το ποιες αλλαγές χρειάζονται. Στην Κολομβία, ήταν η ειρηνευτική συμφωνία με τους αντάρτες FARC. Στο Μεξικό ήταν η νεοφιλελεύθερη ατζέντα. Το κυρίαρχο θέμα στη Βραζιλία ήταν η μάχη εναντίον της διαφθοράς και στην Αργεντινή ήταν ο τερματισμός της οικονομικής κρίσης. Ομως και στις τέσσερις αυτές περιπτώσεις οι οικονομικές πραγματικότητες, οι εξωτερικές συνθήκες και η πιθανή κοινωνική αναταραχή περιορίζουν τις επιλογές των κυβερνώντων. Οπως η Χιλή κινείται προς μια πιο προοδευτική ατζέντα, έτσι και ο πρόεδρος του Μεξικού Αντρές Λόπεζ Ομπραδόρ και ο νεοεκλεγείς πρόεδρος της Αργεντινής Αλμπέρτο Φερνάντεζ θα χρειασθεί να προσελκύσουν την επιχειρηματική κοινότητα εάν θέλουν να δημιουργησουν τις θέσεις εργασίας και την ευημερία που υποσχέθηκαν. Η Βραζιλία είναι πάντα μια ξεχωριστή περίπτωση. Ο πρόεδρος Μπολσονάρο προχώρησε και αλλαγές στο συνταξιοδοτικό και μια σειρά ιδιωτικοποιήσεων, παρά τις πολλές λανθασμένες δηλώσεις του και τη χαμηλή του δημοτικότητα.

Αργές μεταρρυθμίσεις, αιτήματα για μεγαλύτερη κοινωνική συμμετοχή και καλύτερες συνθήκες για την αναδυόμενη μεσαία τάξη είναι οι μεγάλες προκλήσεις για τη Λατινική Αμερική σήμερα. Δεν είναι εύκολα θέματα. Ομως η εναλλακτική – η κλιμάκωση της λαϊκιστικής ρητορικής – το μόνο που θα είχε ως αποτέλεσμα θα ήταν να κάνει τα πράγματα χειρότερα. Ο ιδεολογικός εξτρεμισμός θα αποξενώσει πολλούς, με αποτέλεσμα οι χώρες αυτές να κυβερνηθούν πολύ πιο δύσκολα. Οπως ήδη αναγνωρίζουν κάποιοι ηγέτες, η μετακίνηση προς το πολιτικό κέντρο είναι ο μοναδικός λογικός δρόμος για πολιτική επιβίωση και τελικά προώθηση των απαραιτήτων οικονομικών μεταρρυθμίσεων που θα οδηγήσουν στην ανάπτυξη.