Η κάρτα {LF}που «γέννησε» {LF}τις ευχές

Σήμερα στέλνονται δισεκατομμύρια από αυτές σε όλον τον κόσμο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μόνο ανταλλάχθηκαν 1,6 δισεκατομμύρια την περσινή σεζόν. Aλλες με εντυπωσιακά σχέδια κι άλλες με πιο λιτή διακόσμηση, γεμίζουν με ευχές και ταξιδεύουν μέσω του ταχυδρομείου ως μία ακόμα χριστουγεννιάτικη συνήθεια. Το 1843, ωστόσο, η «γέννηση» της  χριστουγεννιάτικης κάρτας θεωρήθηκε ως κάτι πολύ νεωτερικό, γι’ αυτό το πρώτο αντίτυπό της φτάνει στις μέρες μας, που δεσπόζουν τα e-cards, emojis και Gifs, να θεωρείται ένα μουσειακό κομμάτι το οποίο αξίζει να αναδειχτεί. Το Mουσείο Καρόλου Ντίκενς στο Λονδίνο, λοιπόν, φιλοξενεί την πρώτη εμπορική χριστουγεννιάτικη κάρτα που στάλθηκε ποτέ. Την αυθεντικότητά της πιστοποιούν τόσο το Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου όσο και το Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν.

Στο πλαίσιο της έκθεσης «Ομορφα βιβλία: Ο Ντίκενς και η βιομηχανία των Χριστουγέννων», που θα είναι ανοιχτή για το κοινό έως τις 19 Απριλίου, εκτίθεται και ένα από τα συνολικά 21 σωζόμενα αντίτυπα της πρώτης παρτίδας χριστουγεννιάτικων καρτών που έγιναν ποτέ. Πρόκειται για ένα μικρό έργο τέχνης που ολοκληρώθηκε το 1843, την ίδια χρονιά δηλαδή που ο Ντίκενς εξέδωσε το βιβλίο του «Χριστουγεννιάτικη ιστορία».

Η κάρτα σχεδιάστηκε από τον εφευρέτη και δημόσιο υπάλληλο Χένρι Κόουλ (μετέπειτα ένας από τους ιδρυτές του Μουσείου Βικτωρίας και Αλβέρτου στο Λονδίνο). Η ιδέα προέκυψε όταν στο σπίτι του, τη χριστουγεννιάτικη περίοδο, η αλληλογραφία συσσωρευόταν κι έκρινε αναγκαία την ύπαρξη μιας λιγότερο χρονοβόρας διαδικασίας επικοινωνίας. Ετσι στράφηκε στον φίλο του και καλλιτέχνη Τζον Κάλκοτ Χόρσλεϊ για να εικονοποιήσει την ιδέα του για μια χριστουγεννιάτικη κάρτα, φυσικά με μια 100% χειροποίητη διαδικασία. Σύμφωνα με το ημερολόγιο του Κόουλ, ο Χόρσλεϊ παρέδωσε το τελικό σχέδιο στις 17 Δεκεμβρίου 1843. Εκεί αποτυπώνονταν οι τρεις γενιές της οικογένειας Κόουλ μέσα σ’ ένα διακοσμητικό πλαίσιο προβάλλοντας παράλληλα τις πράξεις της φιλανθρωπίας και του χριστουγεννιάτικου εορτασμού.

Στην κάρτα του Μουσείου Ντίκενς το σκηνικό ζωγραφίστηκε με ζωντανά χρώματα, τα οποία διατηρούνται ακόμα χάρη στη μέθοδο της λιθογραφίας που χρησιμοποιήθηκε για το στήσιμό της. Πρωταγωνίστρια είναι μια οικογένεια που είναι συγκεντρωμένη γύρω από το χριστουγεννιάτικο τραπέζι, απολαμβάνοντας το κρασί της (μερικές γουλιές κλέβει μέχρι και το μωρό της). Στα πλάγια περιλαμβάνονται ένθετες εικόνες με φτωχούς να λαμβάνουν τροφή και ρούχα ως δώρο λόγω των ημερών. Στο κάτω μέρος της κάρτας υπάρχει η επιγραφή «Καλά Χριστούγεννα και ευτυχισμένος ο νέος χρόνος για εσάς» και τα απαραίτητα κενά ώστε να προστεθούν αργότερα τα ονόματα του αποστολέα και του παραλήπτη. Η συγκεκριμένη κάρτα στάλθηκε από έναν γιο στους γονείς του με το λιτό μήνυμα «Στους πολύ αγαπημένους μου πατέρα και μητέρα από τον αγαπητό τους γιο Τζο». Τώρα βέβαια η παρουσία της στο μουσείο αποτελεί δάνειο από έναν έμπορο βιβλίων στο Σαν Φρανσίσκο. Δάνειο επίσης για τις ανάγκες της έκθεσης αποτελεί και το αρχικό σχέδιο της κάρτας του Κόουλ που παρουσιάζεται κι αυτό εδώ. Αν και αποτέλεσε ουσιαστικά οδηγό για τις κάρτες, στάλθηκε κι αυτός ως δώρο το 1865, όπως φαίνεται στην κάτω δεξιά γωνία. Υπάρχει η μονογραφία του Κόουλ γραμμένη με μολύβι στο χέρι.

Η πρώτη παρτίδα κυκλοφόρησε σε 1.000 κομμάτια και κόστιζε ένα σελίνι, εξωφρενικό για την εποχή ποσό, γι’ αυτό κι ως εμπορική προσπάθεια στέφθηκε με απόλυτη αποτυχία. Ο σχεδιασμός της κάρτας, όμως, ήρθε ως δεύτερος κρίκος στην εμπορευματοποίηση των χριστουγεννιάτικων ευχών. Ο πρώτος ήταν η καθιέρωση του συστήματος Penny Post. Της φθηνής αποστολής δηλαδή ενός απλού γράμματος από τα βρετανικά ταχυδρομεία έναντι ενός σεντ. Εμπνευστής του ήταν ο ίδιος ο Κόουλ, όταν εργαζόταν ως βοηθός του διοικητή του ταχυδρομείου Ρόουλαντ Χιλ το 1840, και χάρη στην υιοθέτησή του ενθάρρυνε την αποστολή των χριστουγεννιάτικων ευχών σε διακοσμημένα επιστολόγραφα και ταξιωτικές κάρτες αρχικά. Οι ειδικές κάρτες ήρθαν ως συνέχεια το 1843. Χρειάστηκαν όμως μια πενταετία για να βρουν τον δρόμο τους προς το κοινό κυρίως χάρη στην αυξανόμενη μεσαία τάξη. Σε μια εποχή όπου ο πρίγκιπας Αλβέρτος είχε εισαγάγει στη Βρετανία διάφορα ακόμα γερμανικά χριστουγεννιάτικα έθιμα, όπως ο στολισμός του ελάτου, κι οι εύποροι της χώρας αντάλλασσαν ευχετήρια ενθύμια, οι κάρτες και τα θεματικά βιβλία που έγραψε ο Ντίκενς έθεσαν τις βάσεις για μια νέα εορταστική βιομηχανία.