Οπως οι Ατρείδες

Οι οικογενειακές τραγωδίες, κυρίως των ανθρώπων που ασκούν κάθε είδους εξουσία, ήταν πάντα το θέμα και των λαϊκών αφηγήσεων και ο καμβάς των επικών έργων διαχρονικά, σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Ηδη το πρώτο έπος της ανθρωπότητας, η «Ιλιάδα» του Ομήρου και, αργότερα, οι τραγικοί ποιητές, αναφέρθηκαν στα πάθη και στο πένθος της οικογένειας του Πριάμου. Για σκεφτείτε, ο ίδιος ο Πρίαμος, Βασιλιάς της Τροίας, δολοφονήθηκε από τους εκπορθητές της πόλης του πάνω στον βωμό όπου θυσίαζε. Η γυναίκα του Εκάβη σύρθηκε δούλη, μαζί με άλλες γυναίκες του Ιλίου, στα πλοία των νικητών και πνίγηκε, πέφτοντας από την πρύμνη του πλοίου που την έφερνε στην εξορία. Ο γιος της, ο μέγας και γενναίος πολέμαρχος Εκτωρ, σκοτώθηκε από τον Αχιλλέα και ταπεινωτικά η σορός του εξευτελίστηκε με το να τη σούρνει ο νικητής στο κάμπο, δεμένη πίσω από το άρμα του. Ο γιος του Αστυάναξ, παιδάκι τριών ετών, γκρεμίστηκε από τους νικητές από τα τείχη της Τροίας και σκόρπισαν τα μυαλά του στον αέρα. Η γυναίκα του Εκτορα, η Ανδρομάχη, σκλάβα των νικητών Ελλήνων, υποχρεώθηκε να παντρευτεί τον γιο του δολοφόνου του άντρα της Αχιλλέα, τον Νεοπτόλεμο. Η άλλη κόρη του Πριάμου, η Κασσάνδρα, ιέρεια, βιάζεται από τον Αγαμέμνονα, έρχεται ερωμένη και σκλάβα στο Αργος και σφαγιάζεται μαζί με τον εραστή της από την Κλυταιμνήστρα. Αυτά με τους Τρώες.

Αλλά και το ελληνικό Αργος έχει την τραγική του οικογένεια. Ο Ατρεύς δολοφονεί τον αδελφό του Θυέστη, γιατί ο τελευταίος μοιχεύτηκε με τη σύζυγό του. Ιδού πώς ο Ατρεύς, σε μια, τάχα, συγχώρεση, καλεί σε γεύμα τον αδελφό του και του προσφέρει μαγειρεμένα τα μέλη των σφαγμένων παιδιών του. Ο μόνος διασωθείς Αίγισθος, νήπιο τότε, επιστρέφει, όταν ο Αγαμέμνων, γιος του Ατρέως, είναι στην Τροία, μοιχεύεται με τη γυναίκα του του γιου του δολοφόνου των αδελφών του Κλυταιμνήστρα και μαζί, όταν επιστρέφει πορθητής ο Αγαμέμνων, τον δολοφονούν στο λουτρό. Ο γιος του Αγαμέμνονος, ο Ορέστης, δολοφονεί τη φόνισσα μητέρα του, δικάζεται, αθωώνεται στην Αθήνα και, εθισμένος στον φόνο, δολοφονεί τον γιο του Αχιλλέα, τον Νεοπτόλεμο, μέσα στον ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς, ο ιερόσυλος, διεκδικώντας τη χήρα του Εκτορα, την Ανδρομάχη.

Θα μου πείτε πως είναι βαθύτερη μέσα στον μεγάλο χρόνο η τραγωδία της οικογενειακής βίας. Ο Κρόνος έτρωγε τα παιδιά του, μόλις γεννιόντουσαν, για να μην τον εκθρονίσουν. Ο Δίας που, χάρη στη μητέρα του, σώθηκε, εκθρόνισε τον πατέρα του και τον έσφαξε, πετώντας τα γεννητικά του όργανα στο Αιγαίο, και από τον αφρό που προκλήθηκε στο πέλαγο, γεννήθηκε η Αφροδίτη!!

ΑΙΜΑΤΟΒΑΜΜΕΝΑ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΑ. Αν ανατρέξουμε στα ανάλογα έπη της Ανατολής και στην ινδική «Μαχαμπχαράτα», στα σκανδιναβικά έπη (ο «Αμλετ» των φόνων και των φαντασμάτων σκανδιναβικό έπος είναι) και στις οικογενειακές φρικώδεις ιστορίες που έγιναν αιματοβαφή αριστουργήματα βίας από τον Σαίξπηρ (τι Ληρ, τι Μάκβεθ, τι Ερρίκοι, τι Βασιλείς Ιωάννηδες), η παγκόσμια Ιστορία και οι πηγές της, μέσα στις λαϊκές αφηγήσεις, είναι κρουνοί αιμάτων, πατροκτονιών, μητροκτονιών, αιμομειξιών, προδοσιών. Ω, ναι, από την εποχή του πρώτου ενδοοικογενειακού φόνου του Κάιν!!

Δεν συμβαίνει, βέβαια, όλοι αυτοί οι ενδοοικογενειακοί φόνοι να είναι μόνο συμβάντα στα σκοτεινά δωμάτια της εξουσίας. Αλλά τα ανάλογα τρομερά εγκλήματα, όταν γίνονται στα λαϊκά στρώματα και πίσω από τις κλειστές θύρες των αστών, δημιουργούν δράμα και πένθη, αλλά δεν βγαίνουν έξω από τα σύνορά τους. Οταν, όμως, τα αποτρόπαια εγκλήματα, τα δράματα, οι απιστίες, οι προδοσίες γίνονται στα δωμάτια, στις κρεβατοκάμαρες, στα σαλόνια και στα εμπορεία της εξουσίας, έχουν επιπτώσεις σε ευρεία στρώματα πληθυσμού που εξαρτώνται απευθείας ή εμμέσως από το εγκληματικό ή τραγικό στις εξελίξεις του οικογενειακό δράμα. Ιδού γιατί πάντα μας ενδιέφεραν τα αίτια και οι εξελίξεις σε μεγάλα πλέον, σύγχρονα οικογενειακά δράματα, γιατί μας αφορούσαν, έστω και από περιέργεια, συμβάντα του βίου διάσημων προσώπων της πολιτικής, της οικονομικής και της πολιτιστικής ζωής. Εξάλλου, ένας σύγχρονος πολιτιστικός «μύθος» είναι η πορεία απλών ή φτωχών ή κυνηγημένων προσώπων που κατόρθωσαν να νικήσουν εχθρούς, συνθήκες, εμπόδια και να φτάσουν να κατακτήσουν κορυφές της πολιτικής και της οικονομικής ζωής.

Ενας τέτοιος σύγχρονος «μύθος» (εδώ η λέξη με την έννοια της λαϊκής απήχησης και των επιπτώσεών της) είναι η ιστορία και το τέλος της του Αριστοτέλη Ωνάση. Είναι τόσο γνωστή, ώστε κάλλιστα μπορεί ο καθένας, όχι μόνον να τη γνωρίζει, γιατί πήρε σχεδόν μυθικές διαστάσεις, αλλά πέφτει και θύμα παραλλαγών, διαστρεβλώσεων, υπερβολών και ηθελημένων συκοφαντιών. Είναι η μοίρα τέτοιων προσώπων. Εξάλλου, οι άγγλοι ιστορικοί μάς πληροφορούν πως ο Ριχάρδος Γ’ υπήρξε καλός ηγεμόνας και, όσο με συγγράμματα και συνέδρια προσπαθούν να τον αποκαταστήσουν, το έργο του Σαίξπηρ τον έχει παραδώσει στην αιωνιότητα ως ένα τέρας, σωματικό και ηθικό!

Ο Ωνάσης είχε μια πραγματική ιστορία που είναι αυτονόητη για τα ελληνικά πράγματα. Ο Καποδίστριας, ο Κοραής, ο Μπενάκης, ο Μαρασλής, ο Αβέρωφ, ο Βενιζέλος, ο Τοσίτσας, ο Ζάππας, ο Βαλλιάνος, ο Γεννάδιος, ο Συγγρός και τόσοι άλλοι πολιτικοί και οικονομικοί παράγοντες και ευεργέτες (καλή ώρα, όπως τώρα, τα Ωνάσεια, τα Λάτσεια, τα Νιάρχεια Ιδρύματα) ενέχουν στις σελίδες των βιογραφιών τους δράματα, μίση, προδοσίες, παγίδες και εμπορικές απάτες, αλλά και εξαίσιες συλλήψεις ενός σπάνιου δαιμόνιου.

Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, υιός του Σωκράτους Ωνάση, από νυκτοφύλακας στην Αργεντινή, έγινε η σημαντικότερη οικονομική προσωπικότητα του παγκόσμιου επιχειρηματικού λόμπυ. Εδωσε δουλειά σε χιλιάδες ανθρώπους, άφησε πίσω του κοινωφελή ιδρύματα και ήταν ένας σπάνιος τολμητίας και κυνικός, αλλά και λαϊκός άνθρωπος, οικείος και, συχνά, άκρως συναισθηματικός. Πρόδωσε και προδόθηκε, αγάπησε και αγαπήθηκε, βίωσε τη μεγάλη, ανέμελη ζωή και τη μοναξιά. Κήδεψε παιδιά και μοίρασε πίκρες. Οπως όλοι οι άνθρωποι, με τη διαφορά πως η δική του ζωή, και η πιο προσωπική, ήταν στον φακό και στην ανθρωποφαγία των μαζών που δοξάζουν και εύκολα αναθεματίζουν.

Ο Σταμάτης Φασουλής στο «Παλλάς» έγραψε, σκηνοθέτησε και πρωταγωνιστεί σε μια άκρως ισορροπημένη ανάμεσα σε επικίνδυνους γκρεμούς (από το ανάθεμα στην αγιοποίηση) ζωή του Ωνάση, που έχει όλα τα χαρακτηριστικά της τραγωδίας. Να το τολμήσω; Ποια η διαφορά του Ωνάση από τον μύθο του Ηρακλή; Εκανε άθλους, έχασε παιδιά, προδόθηκε και πρόδωσε γυναίκες και πέθανε από μια σπάνια ασθένεια, όπως ο Ηρακλής ζητούσε κάποιον να τον γλιτώσει από το πάθος.

Ο Φασουλής, τίμιος με το υλικό του, σκηνοθέτησε μια τίμια, επική και κριτική παράσταση, ακροβατώντας και χωρίς να πέσει. Ως ηθοποιός έκανε έναν θρίαμβο. Περσόνα και κίνηση και φλέγμα, έξοχα. Ο πολυπληθής θίασος λειτούργησε ρολόι. Τα σκηνικά του Γαβαλά λειτουργικά, τα κοστούμια της Βαχλιώτη έξοχα, οι χορογραφίες του Ευαγγελινού υψηλού γούστου, ενδιαφέρουσα η μουσική του Μαραβέγια. Ο Παυλόπουλος πάντα μάγος στο φως. Ο Μπεγνής και η Μελίδου άνετοι. Οι γυναίκες του θιάσου, χωρίς προσωπική διάκριση, εξαιρετικές: Δ. Ματσούκα, Κατ. Παπουτσάκη, Ευγ. Δημητροπούλου, Τζ. Σκαρλάτου, Κ. Τσόγκα, Ελ. Ρουσσινού, Δ. Πολυκανδρίτου, Π. Αγοραστού, Λούμπα. Από τους άνδρες, ο Αγ. Μικελάτος, ο Κ. Φαλελάκης, ο Μ. Γεραπετρίτης, ο Ν. Σταυρακούδης, ο Γ. Αθητάκης, ο Δημ. Γκοτσόπουλος, ο Δημ. Καραμπέτσης και οι υπόλοιποι στους πολλαπλούς ρόλους τους σχεδίασαν και εκτέλεσαν με μέτρο έξοχους τύπους και χαρακτήρες.