Αισιόδοξη χώρα σε απαισιόδοξη εποχή

Αυτή η Πρωτοχρονιά μοιάζει κάπως διαφορετική. Αν όχι πιο ξέγνοιαστη, πάντως πιο αισιόδοξη. Η απαισιοδοξία και η ανασφάλεια, που ήταν τα χαρακτηριστικά του κοινωνικού κλίματος εδώ και μια δεκαετία, εξατμίζονται. Μπορεί να μην έχουν αλλάξει πολλά στην «πραγματική πραγματικότητα», αλλά κάτι έχει αλλάξει στην αναπαράστασή της, στον τρόπο που προσλαμβάνουμε τα πράγματα του κόσμου. Υστερα από δέκα γκρίζα, σκοτεινά χρόνια, όπου η αισιοδοξία ήταν αίσθημα ύποπτο, σαν να διεκδικεί το δικαίωμά της να βάλει λίγο χρώμα στη ζωή μας. Οι ενδείξεις είναι πολλές – ακόμη και δημοσκοπικές.

Στις τελευταίες «Τάσεις» της MRB, για παράδειγμα, το ποσοστό εκείνων που κρίνουν την προσωπική τους οικονομική κατάσταση κακή και εκείνων που πιστεύουν ότι αυτή θα χειροτερέψει μέσα στον επόμενο χρόνο, έχει μειωθεί περίπου στο μισό, σε σχέση με τον περασμένο Δεκέμβριο. Πρέπει να γυρίσουμε πίσω στο 2007 για να βρούμε αντίστοιχα ποσοστά. Αλλά και οι γενικοί δείκτες αισιοδοξίας, εκείνοι που μετρούν προσδοκίες για την κατάσταση της χώρας, και ειδικότερα για την οικονομική κατάσταση, έχουν επιστρέψει, με τρόπο εντυπωσιακό, στα επίπεδα του 2007. Στο ερώτημα ποια λέξη εκφράζει καλύτερα τα αισθήματά μας για το παρόν και το μέλλον, για πρώτη φορά, μια λέξη με θετική φόρτιση, η λέξη «ελπίδα», έχει περάσει οριακά πρώτη, πάνω από εκείνες που είχαμε συνηθίσει να ακούμε όλα αυτά τα χρόνια – «οργή», «ντροπή» ή «φόβος». Η ελπίδα περιλαμβάνεται σήμερα στο 41% των απαντήσεων, από 23% ένα χρόνο πριν. Κι ίσως το πιο ενδιαφέρον από τα ευρήματα είναι πως η Ελλάδα μοιάζει να αφήνει πίσω κάτι από τον αντισυστημικό της εαυτό. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στις ηγεσίες, όπως τη μετρούν οι «Τάσεις», έχει κι αυτή επιστρέψει στα – καχεκτικά έτσι κι αλλιώς – επίπεδα πριν από το 2009, πριν από την κρίση. Με μια αξιοσημείωτη εξαίρεση: τα Μέσα Ενημέρωσης. Η Ελλάδα παραμένει στις τελευταίες θέσεις στον κόσμο, ως προς την εμπιστοσύνη στα media (με τη Γαλλία των Κίτρινων Γιλέκων να μας προσπερνά αίφνης, και να προσγειώνεται σε ακόμη χαμηλότερη θέση) κι έχει το υψηλότερο ποσοστό πολιτών (59% στην πρόσφατη ετήσια έκθεση του Reuters) που δηλώνουν ότι βρίσκουν την κάλυψη από τα Μέσα υπερβολικά αρνητική και γι’ αυτό αποφεύγουν να εκθέτουν τον εαυτό τους στις ειδήσεις. Τα ελληνικά Μέσα είναι, ίσως, το τελευταίο από τα θύματα του αντισυστημικού κύματος που δυσκολεύεται να ανακάμψει. Αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση.

Στο γενικό, το κυρίαρχο κλίμα της, η χώρα φαίνεται να έχει ανακαλύψει κοιτάσματα αυτοπεποίθησης και αισιοδοξίας σ’ ένα έδαφος πολιτικής και θεσμικής σταθερότητας. Στην πολιτική σκηνή τα τρία μεγαλύτερα κόμματα, που αντιπροσωπεύουν τα 4/5 σχεδόν του εκλογικού σώματος, φαίνεται να ανακαλύπτουν την αρετή της συναίνεσης στις βασικές, τις στρατηγικές πολιτικές επιλογές – Ευρώπη, δημοσιονομική σταθερότητα, σχέσεις με την Τουρκία – ακόμη και όταν την καλύπτουν, ντροπαλά, κάτω από επιμελημένες στρώσεις πυρακτωμένου, πολωτικού λόγου. Ακόμη και το γεγονός ότι η πολιτική αντιπαράθεση έχει μετατοπιστεί στα αστυνομικά παρατράγουδα, στα κρούσματα υπερβολικής, καταχρηστικής άσκησης βίας στη διάρκεια αστυνομικών επιχειρήσεων, είναι μια επιβεβαίωση αυτής της, συχνά ανομολόγητης, συναίνεσης στα βασικά.

Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να πάει στραβά; Οι εξελίξεις στη γειτονιά μας, η επιθετική ρητορική και η αποσταθεροποιητική πρακτική της Τουρκίας, σε μια περιοχή από την οποία το παραδοσιακό αμερικανικό ενδιαφέρον αποσύρεται και κάποιες σταθερές των διεθνών σχέσεων (όπως μας δίδαξε η κρίση στη Συρία) κάμπτονται, σκοτεινιάζουν τον ορίζοντα. Κάτι περισσότερο από τα δύο τρίτα των Ελλήνων δηλώνουν ότι ανησυχούν για το ενδεχόμενο εμπλοκής ή και θερμού επεισοδίου. Αλλά κι αυτή η ανησυχία δεν φαίνεται να ανατρέπει τη βασική ροπή προς την αισιοδοξία. Ισως επειδή ο πολιτικός κόσμος αντέδρασε με αξιοσημείωτη και ασυνήθιστη σύμπνοια στις πρώτες ημέρες της κρίσης. Ισως επειδή η διπλωματική κινητικότητα της Αθήνας, μετά τις κινήσεις της Τουρκίας στη Λιβύη, δείχνει αποτελεσματική.

Κι έτσι, ακόμη και με τον Ερντογάν να μας βομβαρδίζει καθημερινά με απειλητικές δηλώσεις και απειλητικότερους χάρτες από τον χρυσό του θρόνο, η Ελλάδα μοιάζει μια επίμονη εξαίρεση αισιοδοξίας σ έναν κόσμο που γίνεται βαθιά απαισιόδοξος. Σ’ έναν κόσμο, όπου οι συμφωνημένοι, δια πυρός και σιδήρου, κανόνες που ρύθμιζαν τη διεθνή ζωή χαλαρώνουν επικίνδυνα. Οπου η συνεννόηση μεταξύ χωρών – ακόμη και απέναντι στη μεγαλύτερη από όλες τις απειλές, τη συντελεσμένη πια κλιματική αλλαγή – είναι δυσκολότερη παρά ποτέ στις επτά μεταπολεμικές δεκαετίες. Οπου η άμυνα της φιλελεύθερης Δημοκρατίας απέναντι στους εχθρούς της μετρά απουσίες. Και όπου τα πρόδρομα σημάδια μιας νέας διεθνούς οικονομικής κρίσης – όπως τα επίπεδα του χρέους, ιδιωτικού και δημόσιου – είναι εντονότερα παρά ποτέ από το 2007 κι ύστερα.

Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι; Ισως – αρκεί η αισιοδοξία να μην εκτραπεί σε εκείνη τη μοιραία αμεριμνησία των χρόνων 2007-2009. Αισιόδοξοι, ναι. Αμέριμνοι, όχι.