Η ανακάλυψη {LF}της άλλης Αμερικής

«Πιστεύω ότι ένας σημαντικός λόγος που οι άνθρωποι βρίσκονται κολλημένοι πάνω στα μίση τους με πείσμα είναι διότι συναισθάνονται πως όταν το μίσος φύγει θα αναγκαστούν να αντιμετωπίσουν τον πόνο…». O Τζέιμς Μπόλντουιν θεωρείται εδώ και χρόνια, αρκετά μετά τον θάνατό του (1987), ένας από τους κύριους ανανεωτές της μαύρης κουλτούρας στις ΗΠΑ. Στην περίπτωσή του επεκτείνεται πέρα από τα όρια των στερεοτυπικών σημάνσεων και αγκαλιάζει το υπόστρωμα των συλλογικών μοχλεύσεων που επαναπροσδιορίζουν τις βασικές αρχές της δημοκρατίας σε μια χώρα ομόσπονδων νοοτροπιών. Tα πολεμικά άρθρα του, όπως και η ευφραδής λογοτεχνία του, ανέδειξαν τις πτυχές του αγώνα για τα δικαιώματα των μαύρων.

Διαβάζοντας τις ιστοσελίδες των μεγάλων αμερικανικών εφημερίδων και περιοδικών, θαρρείς πως η φιλοσοφική σκέψη του, όπως και το ίδιο το πρόσωπο, αποτελεί σχεδόν μια μόνιμη σπουδή κριτικών, ακαδημαϊκών και πάσης φύσεως αναλυτών. Οι νέες προσεγγίσεις στο έργο του και σε αθέατες πλευρές της ζωής του κρύβουν μια μεγάλη ανάγκη: να αναδειχθεί ξανά η φωνή που εξαπολύει έναν πολυδιάστατο κριτικό λόγο με εμπεδωμένη λαϊκή αποδοχή.

Μια πορεία για ένα τραυματισμένο ψυχολογικά φτωχό παιδί, μέλος πολυμελούς οικογένειας από το Χάρλεμ, που κανείς δεν φανταζόταν ότι θα ξεφύγει πέρα από τα όρια της 110ης Οδού, εκτός από τον ίδιο. Και τι ειρωνεία όταν η αποδοχή για το πρώτο του μυθιστόρημα «Go Tell it on the Mountain» (1952) από τους λευκούς διανοουμένους του ημερήσιου Τύπου ήταν κάτι σαν «να κι ένας μαύρος που ξέρει να γράφει…». Η αποφασιστικότητά του να ξεφύγει από το περιβάλλον της ένδειας, της σεξουαλικής καταπίεσης και να γράψει γι’ αυτά υπήρξαν για τον Μπόλντουιν το φιτίλι της κειμενικής του δυναμικής. Το χρώμα και η φτώχεια τον διαμόρφωσαν.

Ο πεζογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και δοκιμιογράφος αποτύπωσε στα έργα του υπαρξιακές απορίες και διλήμματα σε προσωπικό επίπεδο, σε μια ζώνη υψηλών πιέσεων που περιελάμβανε σύνθετα κοινωνικά ζητήματα. Ο Μπόλντουιν παρά την ενεργό συμμετοχή του στο κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων – έναν όρο που απέρριψε αργότερα – αντέκρουε την απλή ενσωμάτωση των μαύρων, των Αφροαμερικανών και των ομοφυλοφίλων, με όρους κυρίαρχης λογικής. Πάνω απ’ όλα ζητούσε επίμονα την ανάκτηση της de facto ταυτότητας του πολίτη.

Ο επίμονος μελετητής του, καθηγητής αγγλικής φιλολογίας στο Γέιλ, Κάριλ Φίλιπς αναφέρει πως παρακολουθεί με αυξημένο ενδιαφέρον την επανεμφάνιση του Μπόλντουιν στο mainstream πεδίο: «Η άνοδος της μονολιθικής χοντροκοπιάς στην πολιτική ζωή της χώρας κάνει πολλούς συμπολίτες μας να ψάχνουν την ευφράδεια ενός που δεν στρογγυλοκάθισε σε κανέναν θρόνο, να τους πει τι σημαίνει να είσαι Αμερικανός, τι σημαίνει να είσαι μαύρος και ομοφυλόφιλος. Από τον 20ό αιώνα δεν υπάρχει ουδείς καταλληλότερος από τον Μπόλντουιν» («New York Review of Books»).

Ηταν ο άνθρωπος που έφερε την έννοια του δημόσιου διανοουμένου στο επίπεδο της συνειδησιακής διαμόρφωσης της πολιτικής διεκδίκησης. Στις φορτισμένες δεκαετίες του 1950 και του 1960, είδε πέρα από τη φυλετική αντιπαράθεση το ζήτημα της αφύπνισης της αφροαμερικανικής κοινότητας. Εκείνο που τον απασχολούσε ήταν η υποδούλωση των Αφροαμερικανών στη δημιουργία και εν συνεχεία εμπέδωση της λέξης «νέγρος».

Στη θεωρία του, ο αμφίδρομος διαχωρισμός της σωματικής – υλικής θέσης με την πνευματική εμφανίζεται ως το μεγαλύτερο εμπόδιο στην Αμερική για τον προσδιορισμό της. Οι δεισιδαιμονίες, η αποικιοκρατική ταξικότητα, αλλά και ο τρόπος που έχει θεμελιωθεί ο μοντέρνος κόσμος αποτελούν τη βάση για τη διασπορά αυτής της έννοιας. Ο συνδυασμός αυτός μαζί με τις άνισες φυλετικές προσλήψεις (στη στέγαση, τη θρησκεία και την παιδεία) δημιουργούν ένα ασφυκτικό πλέγμα για το αξιακό σύστημα των μαύρων. Η προσπάθειά  του ως μαύρου ομοφυλόφιλου ήταν να σχηματίσει την πολιτική της ταυτότητας διαφυλετικά, ως μια πραγματική καινοτομία.

Ανυπακοή και προσδοκία

Ο συγγραφέας που μετουσίωσε στα κείμενά του την ηθική οδύνη από τη μια μεριά και την αψηφισιά από την άλλη τού να είσαι μαύρος στις ΗΠΑ ήταν μαύρος in extremis. Ενας βιρτουόζος του εθνικού πόνου, της ανυπακοής και της προσδοκίας. Ο ρόλος που του επεφύλαξε η Ιστορία είναι ενός ανθρώπου του οποίου το χρώμα του δέρματός του σφράγισε το πεπρωμένο του. Οχι μόνο σε επίπεδο προκαταλήψεων, αλλά και ως στάση ζωής. Με γερές δόσεις υπαρξισμού από τον Σαρτρ και την παραβατικότητα ενός Ζενέ, ανήγαγε τον «Νέγρο» σε προβληματική της Ανθρώπινης Κατάστασης.

Για παράδειγμα, το καθοριστικό έργο του «Notes of a Native Son» μας οδηγεί στις ταραχές του Χάρλεμ το ’43. Η γραφή του διακρίνεται από ξεχωριστή άρθρωση λόγου και συντακτική καθαρότητα. Οι φήμες οργιάζουν πως ένας μαύρος έπεσε νεκρός από χέρι λευκού. Ταιριάζουν με τους φόβους και τα μίση των ανθρώπων της περιοχής. Στο βιβλίο είναι διάχυτη η απελπισία, ο αποπροσανατολισμός. Ο χειρότερος φόβος για τον Μπόλντουιν (κάτι που θα αναπτύξει και σε άλλα έργα του) είναι το τραύμα της ψυχής που δεν επουλώνεται και καθορίζει τη συμπεριφορά. Ο θεμέλιος λίθος της κοινωνικής συνθήκης είναι το ηθικό βάρος. Νέες ιερότητες οφείλουν να προκύψουν που θα απαλλάξουν από τα μυθεύματα το κοινωνικό σώμα.

To «Δεν είμαι ο νέγρος σου» είναι κατά βάση ένα ντοκιμαντέρ – υποψήφιο για Οσκαρ το 2017 -, σε σκηνοθεσία Ραούλ Πεκ και βασικό αφηγητή τον Σάμιουελ Τζάκσον. Βασίζεται στο ημιτελές χειρόγραφο του Μπόλντουιν με τίτλο «Remember this house». Μια εκ μνήμης απογραφή ζωής για τους ηγέτες του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων: Μάλκολμ Χ, Μέντγκαρ Εβερς και Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ασχέτως εάν με όλους είχε εκφράσει δημοσίως διαφωνίες στο παρελθόν.

Το βιβλίο (εκδ. Πόλις) όπως φυσικά και το ντοκιμαντέρ δίνουν μια νέα φωνή στον Μπόλντουιν και παράλληλα κάνουν τον αναγνώστη να ξανασκεφτεί τις φυλετικές διαφορές. Η ιδέα για το βιβλίο – μαρτυρία προέκυψε το 1979. Ο συγγραφέας φαντάστηκε τον εαυτό του να ταξιδεύει και πάλι στον αμερικανικό Νότο και να «συναντά» τις τρεις κομβικές προσωπικότητες του κινήματος. Και οι τρεις δολοφονήθηκαν μέσα σε μία πενταετία. Διατρέχοντας τη μνήμη και τους κληρονόμους ήθελε πρώτον να διαπιστώσει το μέγεθος της απεύθυνσής τους στις νεότερες γενιές. Δεύτερον, ένιωθε την υποχρέωση να επαναπροσδιορίσει εκείνη τη στιγμή το κίνημα, διότι υπήρχε ο κίνδυνος οι δράσεις και τα επιτεύγματα να μετατρέπονταν σε ένα είδος μουσειακής ανάμνησης μιας εποχής. Μιας συναισθηματικής ενσωμάτωσης επαναστατικού φετιχισμού. Ο Μπόλντουιν εκθέτει εαυτόν και πάλι στη ζωή και τον θάνατο εκείνων των «πατέρων» και αναρωτιέται εάν ο αγώνας πήγε στράφι ή όχι. Μέσα από τις σεναριακές σημειώσεις της ταινίας και από το ημιτελές βιβλίο έχουμε μια όμορφη και σφιχτοδεμένη έκδοση στην ελληνική γλώσσα, που δίνει από πρώτο χέρι τον ορυμαγδό της πυρετικής σκέψης του Μπόλντουιν για δικαιοσύνη και αυτή τη νέα γλώσσα που «εφηύρε» για να σκοτώσει την τάξη της βαρβαρότητας και της απάθειας.

Η βεβήλωση
του προσώπου
Από το 1979 έρχεται και το δεύτερο βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις. Είχε ως πρωτότυπο τίτλο: «Just above my head», έτυχε τεράστιας επιτυχίας στη Γαλλία και εκεί μεταφράστηκε ως: «Το κουαρτέτο του Χάρλεμ». Ηταν το έκτο μυθιστόρημα του Μπόλντουιν, που εξιστορεί με λυρική τραγικότητα την πορεία μιας μικρής κατά βάση οικογενειακής κοινότητας από το Χάρλεμ. Αυτό το ογκώδες μυθιστόρημα έχει στο επίκεντρο του δράματος ένα γκόσπελ συγκρότημα, τα μέλη και ο ευρύτερος κύκλος του οποίου συγκροτούν τους κοινωνικούς πόλους των μαύρων των γκέτο.
Ο Μπόλντουιν ξεδιπλώνει σ’ ένα πληθυντικό παρόν, την εξέλιξη του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων, τις απαγορεύσεις του ομοφυλοφιλικού έρωτα, την εγκατάλειψη που επιφέρει η φτώχεια, τη βεβήλωση του προσώπου από τη διαρκή έκθεση στην πάντα αχόρταγη φήμη. Η πάλη του «Νέγρου» με την καταστροφή του κόσμου του. Ο λευκός συμβάλλει βεβαίως αποφασιστικά σε αυτό, αλλά αφήνεται να το κάνει. Ο Μπόλντουιν δεν είναι αφοριστικός και από την πίσω πόρτα συμφωνεί με την υπέρβαση της θρησκευτικής λατρείας του ρόλου των μαύρων πληθυσμών. Ομως στην παιδική του ηλικία υπήρξε ίσως το πιο πετυχημένο παιδί-κήρυκας (όπως και η βασική αφηγήτρια του μυθιστορήματος) στο Χάρλεμ και δεν ξεχνά πως ο προσδιορισμός μαύρου έρχεται μέσα και από το εσωτερικό βλέμμα της βιβλικής λύτρωσης. Ομως το βιβλίο είναι αρκετά φλύαρο. Ο Μπόλντουιν εκτός ότι απευθύνεται σε ευρύτερα λευκά ακροατήρια, μοιάζει σαν να θέλει να τσαλακωθεί στα μάτια τους μέσα από ένα ρυθμ εντ μπλουζ αδιέξοδο. Για έναν διανοητή που διατύπωνε πως η οργή δεν είναι από τη φύση της σπαγγοραμμένη, αλλά δείχνει τον δρόμο της αμφισβήτησης των απόκληρων. Αξίζει να σταθούμε εδώ και στη θηριώδη προσπάθεια του συγγραφέα Χρήστου Οικονόμου να σκιαγραφήσει τους τόνους των «μπολντουϊνικών» αντιθέσεων της περιόδου.
Αναμένοντας και άλλα μεγάλα έργα του Τζέιμς Μπάλντουιν μεταφρασμένα στα ελληνικά, είναι σίγουρο πως μπροστά μας έχουμε να διαβάσουμε έναν από τους ισχυρότερους στοχαστές της μαύρης κουλτούρας στα νεότερα χρόνια. Στην ανάγκη για την οριοθέτηση της διαφοροποίησης και όχι του σεπαρατισμού, μέσα από νέα συλλογικά υποκείμενα που χρειάζεται να αρθρώσουν ένα νέο υπαρξιακό συμβόλαιο.

Τζέιμς Μπόλντουιν
«Το κουαρτέτο του Χάρλεμ»
Μτφ. Χρήστος Οικονόμου
Σελ. 768
Τιμή 22 ευρώ

Τζέιμς Μπόλντουιν
«Δεν είμαι
ο νέγρος σου»
Μτφ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου
Εκδ. Πόλις
Σελ. 126
Τιμή 14 ευρώ