Ο φαύλος κύκλος του αίματος

«Αυτή είναι η Ελλάδα, ένας διαρκής εμφύλιος». Το ξέσπασμα του σκηνοθέτη Δημήτρη Ινδαρέ στην ταράτσα του σπιτιού του, κακοποιημένου και ακινητοποιημένου από τους αστυνομικούς, τροφοδότησε χλευασμούς κι εγκώμια και επιβεβαίωσε τη ρήση του, τουλάχιστον στο φαντασιακό επίπεδο. Βιώνουμε πράγματι στην Ελλάδα έναν διαρκή εμφύλιο; Κανένας εχέφρων δεν θα το ισχυριζόταν με την αυστηρά κυριολεκτική σημασία – κανένας που να είχε συναίσθηση τι σήμαινε να κυκλοφορείς στους δρόμους τον καιρό που μπορούσες ανά πάσα στιγμή να πέσεις σε μπλόκο ή ενέδρα της ΟΠΛΑ και της Χ. Οχι, υπό αυτήν την έννοια, δεν βιώνουμε έναν διαρκή εμφύλιο – και ευτυχώς που δεν τον βιώνουμε, διότι τότε η Ελλάδα θα ήταν προ πολλού κρανίου τόπος, εγκαταλελειμμένη από εχθρούς και φίλους. Υπό την έννοια, όμως, ενός εμφυλίου που κάθε γενιά κληροδοτεί στην επόμενη ως αναμνηστικό ή ως φυλαχτό (!), υπό αυτή την έννοια, ναι, ποτέ δεν καταφέραμε να δραπετεύσουμε από τον φαύλο κύκλο του αίματος. Μια σύντομη περιήγηση στις βιτριολικές αναρτήσεις των social media θα επικύρωνε του λόγου το αληθές.

Περίπου δύο μήνες πριν από το περιστατικό με τον Ινδαρέ, κυκλοφόρησε το τέταρτο βιβλίο του Ηλία Μαγκλίνη «Είμαι όσα έχω ξεχάσει» (Μεταίχμιο, 2019) και τον διευκρινιστικό υπότιτλο «Μια αληθινή ιστορία». Οποιος είναι εξοικειωμένος και με τα τρία προηγούμενα βιβλία του Μαγκλίνη – «Σώμα με σώμα» (Πόλις, 2005), «Η ανάκριση» (Κέδρος, 2008), «Πρωινή γαλήνη» (Μεταίχμιο, 2015) – γνωρίζει ότι ο συγγραφέας πάντοτε αντλούσε την πρώτη του ύλη από «αληθινές ιστορίες», έστω και αν τις μεταποιούσε μυθοπλαστικά ή τις έκρυβε κάτω από τη λεοντή μιας νουβέλας. Ωστόσο, στο «Είμαι όσα έχω ξεχάσει» αποφασίζει να αντιμετωπίσει μετωπικά και απροσχημάτιστα την «αληθινή ιστορία» της οικογένειάς του, σε βάθος τριών επάλληλων κύκλων/γενεών – του παππού του, του πατέρα του, τη δική του – και να προσπαθήσει να κατανοήσει (διότι όλο το βιβλίο μια προσπάθεια είναι, μια έρευνα, αν και όχι τυπικά δημοσιογραφική) όλα εκείνα τα στοιχεία που τον έχουν διαμορφώσει και θα εξακολουθούν – όσο αναπνέει – να τον διαμορφώνουν, παρότι ο ίδιος τα έχει «ξεχάσει».

Εξού και ο παράδοξος τίτλος: είναι δυνατόν να «είμαι όσα έχω ξεχάσει»; Εάν εστιάσουμε στα λυρικοφανή ιντερμέδια του βιβλίου, που βρίθουν πρόσθετων και μονάχα επιφανειακά άσχετων πληροφοριών για τον έναστρο ουρανό, θα καταλάβουμε πως «είμαι όσα έχω ξεχάσει» με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που η «σκοτεινή ύλη» στο Σύμπαν κυριαρχεί συντριπτικά επί της «φανερής» και την καθορίζει. Μπορεί ο παππούς του συγγραφέα να δολοφονείται από την ΟΠΛΑ στο Αγρίνιο τον Ιανουάριο του 1944 και ο Ηλίας Μαγκλίνης (γεννημένος το 1970 στην Κινσάσα του Κονγκό) να μην τον έχει γνωρίσει ποτέ προσωπικά, αλλά τον «κουβαλάει» στον 21ο αιώνα, όπως αντίστοιχα ο πατέρας του συγγραφέα, ο Κώστας, «κουβαλάει» την τραυματική κι εν πολλοίς αποσιωπημένη εμπειρία του δικού του πατέρα από τη Μικρασιατική Εκστρατεία, αρκετά χρόνια πριν γεννηθεί. Πάντα και παντού: η «σκοτεινή ύλη». Αυτή ορίζει ακόμη και πώς ο συγγραφέας, ένα παιδί που θα μεγαλώσει στη Γλυφάδα, θα έχει γεννηθεί στην Κινσάσα.

Τι κοινό και τι διαφορετικό παρουσιάζει η οικογένεια του Μαγκλίνη από τις υπόλοιπες ελληνικές οικογένειες που διέσχισαν τον αιματοβαμμένο 20ό αιώνα; Συνήθως, κατά τις εμφύλιες συγκρούσεις, οι περισσότερες οικογένειες πορεύονται από το ίδιο μονοπάτι, είτε από το δεξιό είτε από το αριστερό – η οικογένεια του Μαγκλίνη, αντιθέτως, πορεύτηκε από αμφότερα: και από το δεξιό (η μεριά του παππού Νίκου) και από το αριστερό (η μεριά της γιαγιάς Αγαθής). Η κατάληξη αυτών των αντίρροπων διαδρομών δεν διαφέρει αισθητά από την κατάληξη στις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες. Ο παππούς Νίκος, με πρόσκαιρη εμπλοκή στον δεξιόστροφο ΕΔΕΣ, δολοφονείται από την αριστερόστροφη ΟΠΛΑ, λίγες μόλις ημέρες μετά την επιστροφή του στο Αγρίνιο από την Αθήνα. Και τι πήγε να κάνει ο παππούς Νίκος στην πρωτεύουσα; Προσπάθησε να σώσει (να εξαγοράσει την ελευθερία, για την ακρίβεια) τον Γιώργο Μπίλιο, τον αδελφό της γυναίκας του, που είναι οργανωμένος στο ΕΑΜ και βρίσκεται στα νύχια της Γκεστάπο. Το ΕΑΜ δολοφονεί τον Νίκο πριν ο τελευταίος συγκεντρώσει τα αναγκαία λύτρα για τη διάσωση του εαμίτη γυναικάδελφού του και, άθελά του, συνυπογράφει και τη θανατική καταδίκη του Γιώργου. Εχω την αίσθηση πως οι αρχαίοι τραγικοί, σε μια ανάλογη «παρεξήγηση», ελάχιστα πράγματα θα είχαν να προσθέσουν. Τον πρώτο και τελευταίο λόγο έχει πάλι η «σκοτεινή ύλη».

Το παράδοξο με ένα βιβλίο που ξετυλίγει τον μίτο σε πράξεις αέναου ρεβανσισμού είναι ότι το ίδιο το βιβλίο δεν διακατέχεται από ρεβανσιστικό πνεύμα. Πουθενά δεν διακρίνεις την πρόθεση του συγγραφέα να δικαιώσει τις ενέργειες – ή τις παραλείψεις των ενεργειών – της δικής του οικογένειας. Το αίσθημα της ενοχής δεν είναι επικεντρωμένο σε μια παράταξη, όπως και το αίσθημα της δικαίωσης. Αμφότερα είναι διάχυτα· ακολουθούν κατά πόδας τη διάχυτη βία. Παράλληλα και ταυτόχρονα με το αίμα που χύνουν τα μέλη της ΟΠΛΑ, βασανίζουν και δολοφονούν οι ταγματασφαλίτες: «Οταν ήτανε το Τάγμα Ασφαλείας στο Αγρίνιο, μου είπε ο πατέρας μου, περπατούσες έξω από τις αποθήκες του Παναγόπουλου και άκουγες τις κραυγές των ανθρώπων που βασάνιζαν οι τσολιάδες και τα τσιράκια τους. Φωνές, ικεσίες. Περνούσα κι έκλεινα τα αυτιά μου, πήγαινα πιο γρήγορα, να μην ακούω». Προκειμένου να αποστασιοποιηθεί από το εμφύλιο μακελειό – να μην βλέπει, να μην ακούει – ο πατέρας του συγγραφέα θα νίψει τας χείρας και μπροστά στον ανελέητο ξυλοδαρμό του Κουτρουμπούση, ενός εξιλαστήριου θύματος, αθώου του αίματος όλων· είναι το δικό του μερτικό στην ενοχή, σε έναν εφιάλτη όπου κανένας δεν δικαιούται να μην πάρει μερίδιο.

Πόσο μακριά μπορείς να φθάσεις για να γλυτώσεις από την ενοχή σου; Ο πατέρας του συγγραφέα θα φθάσει έως τη Σχολή Ικάρων, τη Νεβάδα, την Κορέα και το Κονγκό. Ωστόσο σε κάθε του σταθμό θα τον ακολουθεί ένα μόνιμο τσιμπούρι, αδιάψευστος μάρτυρας και καταδότης κάθε ανοιχτού λογαριασμού του: το σώμα του. Και στα τέσσερα βιβλία του Ηλία Μαγκλίνη παρατηρούμε να έρχεται και να επανέρχεται η ίδια εμμονή: το σώμα ως καταγραφέας μνήμης, εκεί όπου η μνήμη αυτή καθεαυτή επιχειρεί παντί τρόπω να τη σκαπουλάρει. Είναι το υπέρτατο μάθημα από ένα βιβλίο που απεχθάνεται κάθε είδους διδακτισμό: όσο φιλότιμα και αν προσπαθήσεις να «ξεχάσεις», το σώμα σου πάντοτε θα «θυμάται». Το μόνο που θα καταφέρεις είναι να εξαναγκάσεις τη μνήμη σου να κακοφορμίσει. Και αυτή, η κακοφορμισμένη μνήμη, τελικά θα σε σκοτώσει.