Γιατί αισθανόμαστε {LF}ότι είμαστε μόνοι μας;

Η αίσθηση της απειλής από τη γειτονική Τουρκία δεν είναι νέα. Πράγματι, αν και η ισχυρή αντίληψη της εξωτερικής απειλής πηγάζει κυρίως από τραυματικές ιστορικές εμπειρίες που αφορούν πρωτίστως τη μακρά και ενίοτε επώδυνη (κυρίως κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας) διαδικασία εθνικής ολοκλήρωσης, αναμφίβολα ενισχύθηκε από τη σταθερή – και «εύλογη» τουλάχιστον όσον αφορά την πρόσληψη του στοιχείου της απειλής – επίδειξη αναθεωρητικής συμπεριφοράς από μέρους της γειτονικής Τουρκίας, από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974 και μετά.

Η σχεδόν απόλυτη κυριαρχία του στοιχείου της απειλής σε επίπεδο κοινής γνώμης και ελληνικής κοινωνίας – με αντιστοιχία αναφορών στο επίπεδο της επιστημονικής προσέγγισης της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής – συνδέθηκε επίσης στενά με το σύνολο σχεδόν των στοιχείων που περιλαμβάνονται στην έννοια της «κουλτούρας του αδυνάτου» (η οποία αποτέλεσε χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής κοινωνίας επί είκοσι χρόνια, 1975-1995): εσωστρέφεια, ξενοφοβία, «νοοτροπία πολιορκίας», προτίμηση σε συνωμοσιολογικού χαρακτήρα προσεγγίσεις και ερμηνείες των διεθνών εξελίξεων. Χαρακτηριστικά της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας ήταν ακόμη τα στοιχεία της «αμυντικότητας» και της «ακινησίας» που συνιστούσαν και χαρακτηριστικά της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τουλάχιστον μέχρι και τα μέσα της πρώτης μεταψυχροπολεμικής δεκαετίας. Σε σχέση μάλιστα με την Τουρκία, η οποία έχει καταγραφεί στο εθνικό συλλογικό υποσυνείδητο ως μακράν η σημαντικότερη υφιστάμενη απειλή, τόσο για την Ελλάδα όσο και ευρύτερα για τον Ελληνισμό, η ελληνική ταυτότητα οικοδομήθηκε στη βάση συγκεκριμένων αντιλήψεων για τον «εξ Ανατολών» γείτονα, ως αναθεωρητικό, «εγγενώς επιθετικό», βίαιο, κάποτε και «αποτρόπαιο δαίμονα».

Οι αντιλήψεις αυτές συνέτειναν στην ενίσχυση των στοιχείων της εσωστρέφειας και της ομφαλοσκόπησης και δεν άργησαν να προσλάβουν ακόμη και τα χαρακτηριστικά αίσθησης «εθνικής μειονεξίας» ή/και «θυματοποίησης», κυρίως ως αποτέλεσμα της αντίληψης ότι τον Ελληνισμό και τα δίκαιά του καταδιώκουν πότε «οι Αμερικάνοι», πότε η αγνώμων Ευρώπη και πότε η – πανταχού παρούσα – «παγκόσμια σιωνιστική συνωμοσία». Αναμενόμενη ήταν έτσι η ανάπτυξη μιας «σχιζοφρενικής» αντίληψης για τον ρόλο των εξωτερικών δυνάμεων (ΗΠΑ ή ΕΕ) – οι οποίες κατακρίνονται ότι δεν προσφέρουν επαρκή υποστήριξη στην Ελλάδα, ενώ ταυτόχρονα η έννοια της προστασίας συνιστά δηλητηριώδη και απαράδεκτη παρέμβαση στα εσωτερικά της χώρας – και τελικά μιας αίσθησης «εθνικής μοναξιάς».

Δεν ήθελαν και πολύ αυτά τα χαρακτηριστικά της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας να ερεθιστούν και να «ξυπνήσουν» από τη σημερινή επιθετική και εκτός κανόνων του διεθνούς δικαίου συμπεριφορά της Τουρκίας καθιστώντας τον Ερντογάν τον «μέγα χορηγό επικοινωνίας του φόβου». Ετσι για ένα σημαντικό μέρος των ελλήνων πολιτών το μεγάλο και συνεχώς διευρυνόμενο διεθνές διπλωματικό μέτωπο που δημιουργήθηκε καταδικάζοντας την τουρκική συμπεριφορά δεν έχει και τόση σημασία διότι δεν απαντά στον βαθιά ριζωμένο και διάχυτο φόβο του που πλέον «επιβεβαιώνεται» και μεγεθύνεται. Η ευθύνη της πολιτικής και επιστημονικής ελίτ της Ελλάδας αφορά σήμερα την ανάπτυξη και προώθηση – μέσα σε κλίμα συναίνεσης – ενός αφηγήματος και μιας στρατηγικής αντιμετώπισης της Τουρκίας που υποδεικνύει στους έλληνες πολίτες τον τρόπο που με αυτοπεποίθηση στις δυνάμεις της χώρας μπορούν να αντιμετωπίσουν και να νικήσουν τους φόβους τους.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Προγράμματος Ασφάλειας και Τουρκίας στο ΕΛΙΑΜΕΠ