Τα Φώτα Ολόφωτα της Εορτής Χανουκά

Η εορτή των Φώτων ή της Φωτοχυσίας είναι μία ιερή ανάμνηση του Ιουδαϊσμού για ένα θαυμαστό γεγονός που συνέβη στο κέντρο της λατρευτικής ζωής του, τον Ναό των Ιεροσολύμων. Μετά την εξέγερση των Μακκαβαίων και την επανάκτηση της πόλεως κατέστη ανάγκη καθοσιώσεως του Ναού. Ωστόσο η επτάφωτος λυχνία μπορούσε να ανάψει μόνον με καθαγιασμένο έλαιο, εκ του οποίου η μόνη ποσότητα που είχε απομείνει αρκούσε για μία ημέρα και ήταν αδύνατον να παρασκευασθεί νέο έλαιο διότι χρειάζονταν επτά ημέρες εξιλασμού μετά τη μάχη. Μολοντούτο, η λυχνία άναψε και παρέμεινε θαυματουργικά αναμμένη για οκτώ ημέρες παρά την έλλειψη ελαίου. Αυτό είναι το κεντρικό γεγονός της Χανουκά, που στην ελληνική μεταφράζεται ως Εγκαινιασμός της 25ης (του μηνός Κισλέβ). Ο ιεροδιάκονος Γρηγόριος Παλαμάς ο νεότερος γράφει σχετικώς στην «Ιεροσολυμιάδα»: «Εξ εκείνου δε μέχρι και δεύρο την φωτώνυμον ταύτην εορτήν εις μνημείον αΐδιον του της αληθείας θριάμβου και της των Μακκαβαίων νίκης οι Ιουδαίοι κατ’ ενιαυτόν άγουσιν, εν τε ταις συναγωγαίς και τοις οίκοις φώτα πολυπληθή και μαρμαρύσσοντα άπτοντες».

Στη λαϊκή συνείδηση η Χανουκά συνδέεται με την επικράτηση των Μακκαβαίων έναντι του Αντιόχου του Επιφανούς, ηγεμόνα του ελληνιστικού βασιλείου της Συρίας, παρότι κατά τη σύγχρονη ιστορική έρευνα η εξέγερση αφορούσε περισσότερο την εμφύλια διαμάχη μεταξύ δύο τάσεων του Ιουδαϊσμού με διακύβευμα τον θρησκευτικό συγκριτισμό. Ακόμα, όμως, και στη βιβλική παράδοση των γεγονότων βλέπουμε ότι οι Ιουδαίοι της ιεροσολυμιτικής περιφέρειας δεν επιζητούσαν την αποκοπή τους από τον Ελληνισμό αλλά τη σύνδεσή τους μ’ αυτόν υπό όρους θρησκευτικής αυτοτέλειας. Προς τούτο αμέσως μετά την περιγραφή της μακκαβαϊκής στάσεως παρουσιάζεται η ανταλλαγή επιστολών με τους Λακεδαιμονίους, τους οποίους οι Ελληνοεβραίοι της Ιουδαίας αποκαλούν αδελφούς από κοινό γένος και τους ζητούν να θεωρούν κοινά τα αγαθά τους. Αλλωστε η δυναστεία των Ασμοναίων που κατόπιν κυβέρνησε το ανεξάρτητο Βασίλειο της Ιουδαίας ήταν μία ελληνιστική δυναστεία γεμάτη με Αλεξάνδρους και Κλεοπάτρες, με ελληνικές επιγραφές στα νομίσματα και τον μακεδονικό ήλιο ως σύμβολο.

Παράλληλα αναπτύχθηκε μία φιλολογία σύνδεσης των συμβολικών μορφών. Στην Ιουδαϊκή Αρχαιολογία ο Ιώσηπος παραθέτει απόσπασμα του ιστορικού Αλεξάνδρου Πολυΐστορος, ο οποίος είχε δανεισθεί από τον Κλεόδημο Μάλχο τη διήγηση ότι δύο από τους γιους του Αβραάμ, ο Αφρά και ο Αφέρ, συνόδευσαν τον Ηρακλή κατά την αποστολή του στη Λιβύη. Η κόρη του Αφρά παντρεύτηκε τον Ηρακλή και γέννησε τον Διόδωρο, ο οποίος απέκτησε έναν γιο ονόματι Σοφωνά. Ο Πλούταρχος είχε ήδη γράψει για έναν γιο του Ηρακλή που ονομαζόταν Σόφακας, και ανέφερε ότι η Σπάρτη ιδρύθηκε από τον Ηρακλή και κυβερνήθηκε από τους απογόνους του για αρκετές γενιές. Ενώ ο Ηρόδοτος επισήμανε ότι ο Λεωνίδας καταγόταν από τη γενεά των Ηρακλειδών. Ετσι, η σχέση μεταξύ Αβραάμ και Ηρακλή καθιστούσε τους Εβραίους και τους Σπαρτιάτες αδελφούς.

Αυτή ήταν η εποχή κατά την οποία ο ελληνόφωνος Ιουδαϊσμός επιζητούσε να καταστεί τμήμα του ελληνικού κορμού και έτσι γεννήθηκε ο λαμπρός Ιουδαϊκός Ελληνισμός. Σε τούτο συνηγορούν και οι δύο σπουδαιότεροι μελετητές κατά τον 20ό αιώνα της εξέγερσης των Μακκαβαίων, ο Ιλάιας Μπίκερμαν και ο Βίκτωρ Τσερικόβερ. Αλλωστε η ίδια η ιστορία των Μακκαβαίων εγράφη στην ελληνική γλώσσα. Επιπλέον, στην Ορθόδοξη Εκκλησία οι Επτά Μακκαβαίοι Παίδες, σύμβολα της Επτάφωτης Λυχνίας, τιμώνται ως «προ Μαρτύρων μέγιστοι Μάρτυρες» και το άφθαρτο λείψανο της μητέρας τους, Αγίας Σολομονής, φυλάσσεται στον Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, αντιλαμβανόμενος καλύτερα από κάθε άλλον την εποχή, έγραψε στο ποίημα Αλέξανδρος Iανναίος, και Aλεξάνδρα:

Ιδού ο βασιλεύς Aλέξανδρος Ιανναίος,

κ’ η σύζυγός του η βασίλισσα Aλεξάνδρα

καθ’ όλα ίσοι προς τους Σελευκίδας.

Ιουδαίοι καλοί, Ιουδαίοι αγνοί, Ιουδαίοι πιστοί —προ πάντων.

Aλλά, καθώς που το απαιτούν η περιστάσεις,

και της ελληνικής λαλιάς ειδήμονες•

και μ’ Ελληνας και μ’ ελληνίζοντας

μονάρχας σχετισμένοι— πλην σαν ίσοι, και ν’ ακούεται.

Τωόντι ετελεσφόρησε λαμπρώς,

ετελεσφόρησε περιφανώς

το έργον που άρχισαν ο μέγας Ιούδας Μακκαβαίος

κ’ οι τέσσαρες περιώνυμοι αδελφοί του.

Ο δρ Ευστάθιος Λιανός – Λιάντης είναι ειδικός απεσταλμένος για την Καταπολέμηση του Αντισημιτισμού, πρόεδρος της Εθνικής Αντιπροσωπείας στη Διεθνή Συμμαχία για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος (IHRA)