Μήπως είχε δίκιο ο Σημίτης;

Την κοινοβουλευτική συζήτηση για τον προϋπολογισμό του 2020 δεν θα έχουμε και πολλούς λόγους να τη θυμόμαστε. Iσως μόνον έναν. Εκείνη τη σύντομη και έμμεση – απέφυγαν και οι δύο τις δευτερολογίες – ανταλλαγή ανάμεσα στον Πρωθυπουργό και τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης για τα θέματα εξωτερικής πολιτικής. Η οποία επικυρώθηκε από έναν ασυνήθιστο έπαινο του Κυριάκου Μητσοτάκη για τον Αλέξη Τσίπρα: «Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης εγκατέλειψε το ακραίο ύφος, το οποίο χρησιμοποίησε όταν μίλησε για τον προϋπολογισμό, κατέβασε τους τόνους και μίλησε για την ανάγκη εθνικής ενότητας στα εξωτερικά ζητήματα. Προσυπογράφω απόλυτα αυτήν την προσέγγιση».

Το κλίμα είχε διαμορφωθεί μέρες τώρα. Με ελάχιστες, ασήμαντες παραφωνίες, ο πολιτικός κόσμος είχε δείξει σωστά ανακλαστικά. Το «λιβυκό επεισόδιο» αναγνωρίστηκε ως μια σοβαρή και επικίνδυνη εξέλιξη που επιβάλλει χαμηλούς τόνους και δεν αφήνει περιθώρια για τις συνηθισμένες μικροκομματικές επιπολαιότητες. Με μια έννοια, ο πολιτικός κόσμος συντονίστηκε με το κοινό αίσθημα. Η προχθεσινή δημοσκόπηση της Pulse, άλλωστε, έδειξε ότι μόνον ένα 15% των πολιτών δηλώνει πως δεν ανησυχεί – ανησυχεί «λίγο ή καθόλου» – για τις πρόσφατες κινήσεις της Τουρκίας.

Αλλά τι ακριβώς έχουμε εδώ; Μια πολιτική αυτοσυγκράτηση ενόψει της κρισιμότητας των περιστάσεων; Ή μια ουσιαστικότερη προσέγγιση των απόψεων; Την αρχή, έστω, μιας συνεννόησης, μιας σύμπτωσης ως προς την εθνική στρατηγική;

Αν υπάρχει στον ορίζοντα τέτοια σύμπτωση, αυτή δεν μπορεί να βρει έδαφος άλλο από εκείνο που η Ντόρα Μπακογιάννη περιέγραψε ως «βασική σταθερά της εξωτερικής μας πολιτικής», από την εποχή του Κωνσταντίνου Καραμανλή, από το 1975. Την από κοινού με την Τουρκία προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών, υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Μόνο που αυτή η «σταθερά» αποσταθεροποιήθηκε ή παραμερίστηκε, επί πολλά χρόνια. Στην πιο ενδιαφέρουσα δημόσια συζήτηση των ημερών για το θέμα -την περασμένη Δευτέρα, ανάμεσα στον Βενιζέλο, την Μπακογιάννη και δύο εμπειρότατους διπλωμάτες, τον Γιώργο Σαββαΐδη και τον Παύλο Αποστολίδη – υπογραμμίστηκε, ίσως πιο καθαρά παρά ποτέ, πως πρέπει επειγόντως να επιστρέψουμε στη «σταθερά». Πως η Ελλάδα πρέπει – δηλώνοντας κατηγορηματικά ότι θα υπερασπιστεί την κυριαρχία της και κάνοντας πειστικότερη την αποτρεπτική της δύναμη – να πάρει την πρωτοβουλία, με τρόπο επίσημο και πανηγυρικό, της επιστροφής στο τραπέζι του διαλόγου, με την προοπτική της Χάγης.

Και πως πρέπει να κάνει ό,τι μπορεί ώστε να σχηματιστεί μια ισχυρή διεθνής πίεση που είτε θα υποχρεώσει την Τουρκία να δεχθεί αυτό που από το 1975 επίμονα αρνείται, είτε θα καταστήσει πολύ ακριβό το διπλωματικό, πολιτικό κόστος της άρνησής της να δεχθεί τη Χάγη.

Μπορεί σε αυτό το έδαφος να διαμορφωθεί η συναίνεση; Για πρώτη φορά, εδώ και χρόνια, η απάντηση θα μπορούσε να είναι καταφατική.

Κρατώ δύο φράσεις του Αλέξη Τσίπρα, από τη συζήτηση στη Βουλή, που δικαιολογούν, νομίζω, την αισιοδοξία. Η πρώτη: «Η Ελλάδα του 2020 δεν πρέπει να ακολουθήσει την Τουρκία στην κατηφόρα προς τον 20ό αιώνα». Ο Βενιζέλος είπε το ίδιο, με πιο αιχμηρό τρόπο, όταν ζήτησε να εγκαταλειφθεί ο «ρητορικός πατριωτισμός» και η «ροπή προς την εθνικολαϊκιστική ευκολία». Και η δεύτερη φράση Τσίπρα, που συμπληρώνει και εξηγεί την πρώτη: «Η Ελλάδα πρέπει να μείνει σταθερή στην ευρωπαϊκή πυξίδα και τις αξίες που επέλεξε στη χαραυγή του 21ου αιώνα για τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών, μετά από μια καταστροφική δεκαετία που μας έφερε, για άλλη μια φορά, στα πρόθυρα του πολέμου». Αλλά ποιες είναι αυτές οι «αξίες»; Δύσκολο να φανταστεί κανείς κάτι άλλο, από το περιλάλητο και αμφιλεγόμενο Ελσίνκι. Αυτό για το οποίο έγραψε το περασμένο Σάββατο, σ’ αυτήν την εφημερίδα, ο Κ. Σημίτης και προκάλεσε τα κοινά, υβριστικά ανακλαστικά μιας «λαϊκής» Δεξιάς και μιας «πολακικής» Αριστεράς.

Στην ευρωπαϊκή σύνοδο του Ελσίνκι, το 1999, στην αυγή του αιώνα, η ελληνική διπλωματία δημιούργησε μια ευκαιρία και την εκμεταλλεύθηκε. Καθώς η Ευρώπη ενδιαφερόταν ακόμη ενεργά για την πρόσδεση της Τουρκίας και η Τουρκία ενδιαφερόταν ακόμη για την ευρωπαϊκή της προοπτική, η Ελλάδα πέτυχε να εγγράψει σε ευρωπαϊκό πλαίσιο τις τουρκικές διεκδικήσεις και να επιβάλει στην Τουρκία την επίλυση των διαφορών της με την Ελλάδα, με διάλογο ή προσφυγή στη Χάγη, ως προϋπόθεση των ενταξιακών της φιλοδοξιών.

Κανείς δεν ξέρει τι θα είχε συμβεί αν είχαμε επιμείνει το 2004 – όταν ακόμη ο Ερντογάν, που δεν είχε ακόμη επικρατήσει, εσωτερικά, στη μάχη του με το «βαθύ κράτος», ενδιαφερόταν για την Ευρώπη. Και, ολοφάνερα, οι δύο προϋποθέσεις του Ελσίνκι – το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για την Τουρκία και το τουρκικό ενδιαφέρον για την Ευρώπη – δεν υπάρχουν πια. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η στρατηγική του Ελσίνκι δεν ήταν σωστή στον καιρό της ή ότι η εγκατάλειψή της δεν ήταν λάθος. Σημαίνει ότι πρέπει να αναζητηθούν νέα «μέσα» για να υπηρετηθεί ο ίδιος σκοπός. Να δημιουργηθεί ένα νέο περιβάλλον ευκαιρίας. Με αυτήν την έννοια, η αναφορά στο Ελσίνκι δεν ήταν μια περιττή ανάξεση παλαιών παθών. Ηταν μια χρήσιμη ανακίνηση μιας συζήτησης για το μέλλον.

Αν τώρα από τη μεγάλη σκηνή της διπλωματίας κατέβουμε στο παρασκήνιο της μικροπολιτικής, το ενδιαφέρον είναι πως ο Αλέξης Τσίπρας, χωρίς να αποδοκιμάσει το ύφος του Πολάκη, επί της ουσίας συμφώνησε, διά των συμφραζομένων έστω, με τον Σημίτη. Αφήνοντας μια χαραμάδα αμφιβολίας περί του εάν ο ΣΥΡΙΖΑ, εξελισσόμενος, μπορεί να διαψεύσει τη δηλητηριωδώς εύστοχη παρατήρηση του Πέτρου Ευθυμίου, πως τυχόν επικράτησή του στον χώρο της Κεντροαριστεράς θα ήταν σαν να επιστρέφαμε στο 1996 και την εσωκομματική αναμέτρηση στο ΠΑΣΟΚ να την είχε κερδίσει ο Ακης.