«Ω, φίλοι μου · ουδείς φίλος!»

«Πότε γίναμε τόσο κακοί στο θέμα της φιλίας;» αναρωτιόταν αυτή την εβδομάδα μια δημοσιογράφος της Guardian. Πότε ακριβώς οι φιλίες μας έγιναν λιγότερο προσωπικές και απέκτησαν περισσότερο χαρακτήρα συναλλαγής; Φταίνε τα social media, φταίει η έμφαση που δίνει η κοινωνία στην καριέρα και στην οικογένεια, φταίει ο καπιταλισμός; Το βέβαιο είναι ότι οι millennials δεν είναι μόνο οι πιο φτωχοί, είναι και οι πιο μόνοι, δυο φορές πιο μόνοι από τους baby boomers. Και τα apps που πολλαπλασιάζονται είναι η τελευταία τους ελπίδα

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο Ζακ Ντεριντά παρέδωσε μια σειρά από διαλέξεις για τη φιλία. Οδηγός του ήταν μια φράση που αποδίδεται στον Αριστοτέλη: «Ω, φίλοι μου· ουδείς φίλος!» Σύμφωνα με την ερμηνεία που επικράτησε, η φράση σημαίνει ότι όποιος έχει πολλούς φίλους δεν έχει κανέναν. Ο Ντεριντά όμως την ενέτασσε στην προσπάθειά του να πείσει ότι δεν πρέπει να παράγουμε νόημα μέσω αντιθέσεων: γραπτός λόγος ή προφορικός λόγος, λογική ή πάθος, αρσενικό ή θηλυκό, φίλος ή εχθρός. Αυτές οι φαινομενικά αντίθετες έννοιες στην πραγματικότητα αλληλοσυμπληρώνονται. Κερδίζεις κάτι χάνοντας κάτι άλλο. Για να θυμηθείς κάτι, πρέπει να ξεχάσεις κάτι άλλο.

Το 1994, ο γάλλος φιλόσοφος εξέδωσε τις διαλέξεις του με τη μορφή βιβλίου, στο οποίο έδωσε τον τίτλο «Οι πολιτικές πτυχές της φιλίας» (αμετάφραστο στα ελληνικά). Κάθε κεφάλαιο ξεκινά με μια ρήση του Αριστοτέλη. Σε ένα από αυτά εξετάζεται η διαφορά ανάμεσα στην ατομική φιλία και τη συλλογική «αδελφότητα». Σε ένα άλλο, ο ρόλος που παίζουν τα μυστικά στη φιλία και στην κοινωνία. Η οικειότητα της φιλίας, γράφει ο Ντεριντά, έγκειται στην αίσθηση της αναγνώρισής σου στα μάτια ενός άλλου. Εξακολουθώ να γνωρίζω τον φίλο μου ακόμη κι όταν δεν είναι πια δίπλα μου. Από τη στιγμή που κάνω παρέα με κάποιον, προετοιμάζομαι ήδη για το ενδεχόμενο είτε να ζήσω εγώ περισσότερο από εκείνον είτε να πεθάνω πρώτος. Από τις πολλές αρετές της φιλίας, καμιά δεν συγκρίνεται με «αυτή την έκσταση προς ένα μέλλον που θα συνεχιστεί πέρα από τον θάνατο».

«Μη, μην το πεις/ οι παλιοί μας φίλοι/ μην το πεις/ για πάντα φύγαν./ Μη, το ‘μαθα πια/ τα παλιά βιβλία, τα παλιά τραγούδια/ για πάντα φύγαν./ Πέρασαν οι μέρες που μας πλήγωσαν./ Γίνανε παιχνίδι στα χέρια των παιδιών». (από το «Οι παλιοί μας φίλοι» του Διονύση Σαββόπουλου)

Εναν χρόνο πριν να κυκλοφορήσουν «Οι πολιτικές πτυχές της φιλίας», ο Ντεριντά εξέδωσε ένα άλλο βιβλίο με τίτλο «Φαντάσματα του Μαρξ» (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εκκρεμές). Εδώ αναφέρεται στην πολιτική τάξη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και απορρίπτει τη θριαμβολογία που επικρατούσε τότε στη Δύση. Οι καπιταλιστικές κοινωνίες, γράφει, μπορούν πάντα να βγάλουν έναν αναστεναγμό ανακούφισης και να πουν ότι ο κομμουνισμός όχι μόνο τελείωσε, αλλά δεν υπήρξε ποτέ, ήταν μόνο ένα φάντασμα. Ομως ένα φάντασμα δεν πεθαίνει ποτέ, έρχεται και ξανάρχεται.

Τα λόγια αυτά ακούγονται προφητικά είκοσι πέντε χρόνια αργότερα. Η χρονική σύμπτωση όμως των δύο βιβλίων, γράφει ο Χούα Χσου στο περιοδικό New Yorker, επιτρέπει και την υπόθεση ότι η φιλία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πρότυπο για την πολιτική, ή ένα όραμα γι’ αυτό που η πολιτική θα μπορούσε να γίνει. Χωρίς τη φιλία τι σημαίνει να χαρακτηρίσουμε κάποιον εχθρό; «Δεν υπάρχει φίλος χωρίς την πιθανότητα τραύματος», γράφει ο Ντεριντά. Οπως με όλα τα δίπολα, το ένα μισό περιέχει τον σπόρο του άλλου, καθώς και την ικανότητα να αυτοκαταστραφεί.

«Δεν μπορώ να αποτρέψω τις οδύνες σου / όταν κάποιες θλίψεις σου σκίζουν την καρδιά, / όμως μπορώ να κλάψω μαζί σου / και να μαζέψω τα κομμάτια της / για να την φτιάξουμε ξανά πιο δυνατή./ Δεν μπορώ να σου πω ποιος είσαι / ούτε ποιος πρέπει να γίνεις. / Μόνο μπορώ/ να σ’ αγαπώ όπως είσαι/ και να είμαι φίλος σου.» (από το «Ποίημα στους φίλους», του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, μτφρ. Δ. Καλομοίρη)

Σε έναν κόσμο χωρίς φίλους, καταλήγει ο φιλόσοφος, ό,τι κι αν είναι αυτό που αποκαλούμε πολιτική θα έχανε τα όρια και τον σκοπό του. Η δημοκρατία δεν έχει έρθει ακόμη, και ίσως να μην έρθει ποτέ. Μια ριζοσπαστική και δίκαιη μορφή φιλίας, όμως, θα μας βοηθούσε να φανταστούμε μια «νέα εμπειρία ελευθερίας και ισότητας». Ισως λοιπόν η προσφώνηση του Αριστοτέλη να έπρεπε εν τέλει να είναι «Ω, δημοκρατικοί φίλοι μου!». H αντίφαση τότε θα ήταν μικρότερη.

Είπαμε, όμως, δεν χρειάζεται να φοβόμαστε τις αντιφάσεις, η ζωή είναι γεμάτη από δαύτες. Ούτε να κατηγορούμε την τεχνολογία, η οποία μάλλον αποκαλύπτει παρά δημιουργεί αδυναμίες. Ακόμη και τα apps χρήσιμα είναι. Αν μάλιστα τα είχε στη διάθεσή του ο Ντεριντά, μπορεί οι φιλοσοφικές του αναζητήσεις να ήταν ακόμη πλουσιότερες.

Ζακ Ντεριντά (1930-2004)

Αναζητώντας το «αιώνιο παρόν»

Θεωρητικός της αποδόμησης, της ανάλυσης δηλαδή που αμφισβητεί τις θεμελιώδεις αντιθέσεις στη δυτική φιλοσοφία μέσα από τη λεπτομερή εξέταση της γλώσσας και της λογικής φιλοσοφικών και λογοτεχνικών κειμένων, ο Ντεριντά είχε ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα – και όχι μόνο την αρχαία. Το πρώτο του ταξίδι στη χώρα μας το πραγματοποίησε τον Νοέμβριο του 1994. Είχε δουλέψει ήδη πάνω στα κείμενα του Πλάτωνα και του Σωκράτη, γνώριζε τον Ηράκλειτο, αλλά ήθελε να μάθει για την Ελλάδα του σήμερα, να ακούσει τη γλώσσα, να δει τους ανθρώπους και τη γη, να ενεργοποιήσει τη μνήμη του. «Ολα συνέβαιναν πολύ γρήγορα», είπε σε μια συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» και την Εφη Φαλίδα, «και ήθελα να επιβεβαιώσω ή να αποκαταστήσω στη μνήμη μου τους φυσικούς χώρους: ο ίδιος ουρανός, η ίδια γη που έβλεπαν ο Ηράκλειτος, ο Αγιος Ιωάννης… Ηθελα να βρω το «αιώνιο παρόν»».