Μια άσκηση εθνικής αυτογνωσίας

Η γενιά μου ενηλικιώθηκε όταν στον δημόσιο λόγο κυριαρχούσε μια  «ανδροπρεπής» εκδοχή του πολιτικού ρεαλισμού που υποστήριζε, ήδη από τη δεκαετία του ’80, ότι η στρατιωτική αποτροπή αποτελεί την καταλληλότερη συνταγή αντιμετώπισης μιας αναθεωρητικής και «εγγενώς  επιθετικής» Τουρκίας. Αυτή η σχολή σκέψης επέβαλε για τουλάχιστον μια εικοσαετία μια μονοσήμαντη διαχείριση της Τουρκίας, κυρίως στρατιωτικής αποτροπής με κάθε τρόπο και με κάθε μέσο και την απαγόρευση πολιτικών πρωτοβουλιών στην προοπτική επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 η κυρίαρχη αυτή σχολή σκέψης απονομιμοποιήθηκε και περιθωριοποιήθηκε όταν ο τότε πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης εμφορούμενος (όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης) από μια «κουλτούρα επίλυσης» της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης και αντιλαμβανόμενος τις ευκαιρίες που έθετε το διεθνές και περιφερειακό περιβάλλον της εποχής από τη μια και το ισχυρό κίνητρο της Τουρκίας για ένταξη από την άλλη προώθησε μια συνολική στρατηγική εξισορρόπησης της Τουρκίας με κεντρικό εργαλείο την ίδια την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Θεσμικό αποκορύφωμα της ελληνικής στρατηγικής απετέλεσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Ελσίνκι πριν από 20 χρόνια, τον Δεκέμβριο του 1999. Σε αυτό επετεύχθη η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση και η σύνδεση της συνέχισης της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας με την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών. Με τον τρόπο αυτό η Ευρωπαϊκή Ενωση μετατράπηκε για πρώτη φορά στην ιστορία της σε «ενεργητικό δρώντα» που υποχρέωνε την Τουρκία να επιλύσει τις διαφορές της με την Ελλάδα στο Αιγαίο μέχρι το 2004, καθώς και να αποδεχθεί τη δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (που σταθερά ηρνείτο η Τουρκία ήδη από τη δεκαετία του ’70), στο οποίο θα ήταν υποχρεωμένη να παραπέμψει τις διαφορές της με την Ελλάδα εάν δεν κατέληγαν σε συμφωνία οι μεταξύ τους συνομιλίες.

Είναι ενδιαφέρον ότι η στρατηγική αυτή έγινε δημοσίως αποδεκτή και νομιμοποιήθηκε μόνον από το φιλελεύθερο τμήμα της τότε αξιωματικής αντιπολίτευσης, της Νέας Δημοκρατίας (Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Ντόρα Μπακογιάννη, Δημήτρης Αβραμόπουλος κ.ά.) Η στρατηγική του Ελσίνκι δεν αποτελούσε άλλωστε παρά τη συνέχεια μιας στρατηγικής που επιχείρησε πρώτος ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’70 και μάλιστα υπό δυσκολότερες διεθνείς, περιφερειακές και εσωτερικές συνθήκες από εκείνες της κυβέρνησης Σημίτη. Πράγματι πιστεύοντας ότι στις σχέσεις με την Τουρκία «είναι καλύτερο να επιδιώκεις μια ατελή λύση σήμερα από το να αναμένεις την τέλεια λύση αύριο» ο Κωνσταντίνος Καραμανλής υπέδειξε γιατί ο χρόνος δεν λειτουργεί υπέρ της Ελλάδας αλλά υπέρ εκείνου που θέτει συνεχείς αμφισβητήσεις_˙ δρομολόγησε έτσι μια συγκροτημένη διαδικασία διαπραγματεύσεων με την Τουρκία που δεν περιοριζόταν στο ζήτημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο, αλλά αφορούσε το σύνολο των ελληνοτουρκικών διαφορών, αναδεικνύοντας και τονίζοντας ταυτόχρονα τη σημασία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης ως κεντρικού εργαλείου προώθησης των ελληνικών συμφερόντων.

Οι αποφάσεις στο Ελσίνκι έθεσαν την Ελλάδα προ των ευθυνών της και μέτρησαν την πραγματική (και όχι διακηρυκτική) πίστη της στο διεθνές δίκαιο και ειδικά στις ενδεχόμενες αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ΔΔΧ). Για αυτό και όταν το 2004 ήρθε η ώρα των κρίσιμων αποφάσεων για τη νέα κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή (καθώς οι διερευνητικές επαφές είχαν αποτέλεσμα, Ελλάδα και Τουρκία θα έπρεπε να υποβάλλουν κοινό συνυποσχετικό στο ΔΔΧ) η «πίστη» της στο διεθνές δίκαιο και στη συνακόλουθη αποδοχή του όποιου αποτελέσματος μιας διεθνούς δικαιοδοτικής κρίσης «εζυγίσθη, εμετρήθη και ευρέθη ελλιπής».

Το πολιτικό κόστος του συμβιβασμού που συνεπάγονταν οι αποφάσεις του ΔΔΧ αξιολογήθηκε από τη κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή ως δυσβάσταχτο απέναντι σε μια κοινή γνώμη που είχε γαλουχηθεί με τη θέση της ύπαρξης μιας και μόνης ελληνοτουρκικής διαφοράς στο Αιγαίο. Η διαιώνιση των προβλημάτων με την Τουρκία, αντί μιας επίλυσης επιβαρυμένης όμως με το κόστος του συμβιβασμού που θα συνεπάγονταν το αποτέλεσμα μιας διεθνούς δικαιοδοτικής κρίσης, κατέστη έτσι η εύκολη επιλογή. 20 χρόνια μετά το Ελσίνκι και παρά το γεγονός ότι σήμερα μέσω της ανεξέλεγκτης συμπεριφοράς της Τουρκίας εισπράττουμε τα επίχειρα της εγκατάλειψής του, το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πολιτικού συστήματος εξακολουθεί να αρνείται μια ουσιαστική άσκηση εθνικής αυτογνωσίας.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, επικεφαλής του προγράμματος ασφάλειας και Τουρκίας στο ΕΛΙΑΜΕΠ και συγγραφέας του βιβλίου για τη στρατηγική του Ελσίνκι: The Incomplete Breakthrough in Greek-Turkish Relations. Grasping Greece’s Socialization Strategy (Palgrave Macmillan, New York, 2010)