Ο αναπάντητος Δεκέμβρης

Ποιος ορίζει τη μνήμη; Ποιος κατέχει τα κλειδιά της; Ποιος επηρεάζει τον τρόπο που θυμόμαστε ένα πρόσωπο, μια στιγμή, ένα γεγονός; Ποιος έχει δικαίωμα στην εικόνα, την ύστερη φήμη ενός νεκρού;

Παρακολουθούσα τη μητέρα του Αλέξη Γρηγορόπουλου να μιλά στη Νίκη Λυμπεράκη, στην τηλεόραση. Προσπαθούσε να υπερασπιστεί τη μνήμη του παιδιού της, το δίκιο του. Να το υπερασπιστεί απέναντι σε μια δικαστική απόφαση τόσο επιεική απέναντι στον φονιά ώστε να νιώθεις πως αδικεί, για δεύτερη φορά, το θύμα. Να το υπερασπιστεί, επίσης, απέναντι στη μετατροπή του σε εξεγερσιακό γκράφιτι, σε σύνθημα που κινητοποιεί, με εκκλησιαστική επαναληπτικότητα, μια ετήσια ιεροτελεστία της βίας. Δεν ήταν οπαδός της βίας το παιδί μου – έλεγε. Ηταν πονόψυχο και φιλήσυχο. Δεν ήταν αντιεξουσιαστής. «Ξέρετε πολλούς αντιεξουσιαστές που να περιμένουν τη μαμά τους να τους πάρει με το αυτοκίνητό της από το κέντρο της Αθήνας στις 9 το βράδυ»;

Παρακολουθούσα αυτήν τη συγκρατημένη κι όμως συγκινητική μαρτυρία, αυτήν τη μοναχική και μάλλον απέλπιδα προσπάθεια μιας μητέρας που διεκδικούσε όχι μόνον το δικαίωμά της να θυμάται η ίδια το παιδί της, όπως εκείνη το έβλεπε, όπως εκείνη το ήθελε. Διεκδικούσε κι ένα δικαίωμα να ορίζει και τον τρόπο που όλοι εμείς οι υπόλοιποι θυμόμαστε ένα παιδί που δεν γνωρίσαμε, παρά μόνον ως σύνθημα στον τοίχο, ως αφίσα. Να πείσει, ίσως, και τους δικαστές να μην εκλάβουν την αντιεξουσιαστική αφίσα ως ελαφρυντικό για τον δράστη. Την παρακολουθούσα και σκεφτόμουν ότι δεν είναι μόνον η εικόνα του νεκρού παιδιού που διεκδικείται, δικαιώνεται ή αδικείται. Είναι και όσα πυροδότησε ο θάνατός του, εκείνον τον ορφανό Δεκέμβρη του 2008.

Παραμένουμε ακόμη αμήχανοι, αδύναμοι να εξηγήσουμε αυτό το κύμα της οργής που ξέσπασε εκείνο το βράδυ του φόνου, πριν από 11 χρόνια. Ενα κύμα που ξεκίνησε από τα Εξάρχεια, απλώθηκε αστραπιαία σε όλη την πόλη και μέσα σε λίγες ώρες είχε παρασύρει όλα σχεδόν τα σχολεία της χώρας. Από εκείνες τις ημέρες, έχουν μείνει στην κοινή μνήμη οι άγριες εικόνες των καταστροφών, οι σπασμένες βιτρίνες, το καμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Σύνταγμα, οι δρόμοι του κέντρου γυαλιά καρφιά. Αυτές οι εικόνες συντηρούνται ως εικόνισμα ιερό για τα μαυροντυμένα τάγματα της βίας. Χρησιμεύουν επίσης για να τροφοδοτούν τα ανακλαστικά των μεγάλων «σιωπηλών» πλειοψηφιών που υποστηρίζουν στις δημοσκοπήσεις με πάθος όποιον υπόσχεται ότι θα ξορκίσει το φάντασμα, ότι θα εγγυηθεί πως οι εικόνες δεν θα επιστρέψουν. Μα πίσω από αυτήν τη διπλή χρήση των εικόνων, υπάρχει το ίδιο το φαινόμενο, που παραμένει ανεξήγητο. Το ρεύμα που τότε διαπέρασε τόσους πολλούς, η ένταση της οργής, η έκταση της αντίδρασης παραμένουν μυστήριο. Τι προκάλεσε τότε τόσο θυμό, τόσο αυθόρμητο θυμό; Και γιατί κανείς, ούτε τότε ούτε αργότερα δεν κατόρθωσε να μεταφράσει αυτόν τον θυμό σε μια έλλογη, έναρθρη έκφραση;

Εκ των υστέρων, στη δεκαετία της κρίσης, βολευτήκαμε στην ευκολία της συμβατικής ερμηνείας, πως τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 2008 ήταν πρόδρομο σήμα των επερχομένων. Της αντίδρασης σε μια κρίση, που αν δεν είχε ακόμη φανερωθεί στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, είχε πάντως αρχίσει να αποτυπώνεται ως ύφεση στα ιερογλυφικά των «πειραγμένων» στατιστικών του Δημοσίου. Της αγανάκτησης που θα σάρωνε τις πλατείες και τις κάλπες τρία χρόνια αργότερα και θα έκανε γυαλιά καρφιά όχι μόνον τους δρόμους του κέντρου της Αθήνας, μα ένα ολόκληρο πολιτικό σύστημα. Της ανάδυσης της αντι-συστημικότητας σε υπέρτατη δημόσια αξία, ώστε η πιο επωφελής πολιτική επένδυση – και για πονηρούς πολιτευτές και για επίδοξους εξουσιαστές – να είναι η επένδυση στην οργή και την καταγγελία. Και τώρα που ο κύκλος κλείνει μια συμμετρικά αντίστροφη ευκολία διαμορφώνεται για να απαιτήσει να ξορκίσουμε το κακό.

Μα το ερώτημα παραμένει στ’ αλήθεια αναπάντητο. Ποια ήταν η βαθύτερη ρίζα εκείνου του θυμού; Τι τον έκανε να απλωθεί τόσο γρήγορα, να φθάσει σε τόσο υψηλές θερμοκρασίες; Δεν είναι λόγοι ιστορικής περιέργειας που απαιτούν να επισκεφθούμε ξανά το ερώτημα και να αναζητήσουμε τη μηδέποτε δοθείσα απάντηση. Είναι, προπάντων, μια αίσθηση πως δέκα χρόνια τώρα, κουκουλώσαμε, κρύψαμε κάτω από ένα παχύ χαλί αυτό που δεν μπορούμε να καταλάβουμε. Κι είναι επίσης μια αίσθηση πως όσα κι αν άλλαξε η φοβερή δεκαετία, όσο κι αν μας άλλαξε, όσο κι αν μοιάζει το κοινωνικό εκκρεμές να έχει μετακινηθεί στην άλλη άκρη, ό,τι έμεινε ανεξήγητο είναι, μ’ ένα τρόπο, ακόμη παρόν, έστω και κρυμμένο.