Μερικές σκέψεις για την έρευνα {LF}στα ελληνικά πανεπιστήμια

Τα ελληνικά πανεπιστήμια διαθέτουν εξαιρετικό ερευνητικό δυναμικό ικανό να πραγματοποιεί έρευνα παγκοσμίου επιπέδου. Η  διαπίστωση αυτή δεν χαρακτηρίζει πλήρως και το τελικό ερευνητικό αποτέλεσμα. Σύμφωνα με τα όσα προκύπτουν από τη μέχρι σήμερα εμπειρία το ερευνητικό έργο παρουσιάζει μια σημαντική ποιοτική διακύμανση και ταξινομείται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:

1. Σε ερευνητικό έργο παγκοσμίου εμβέλειας και αποδοχής που παράγεται από σχετικά λίγες και μικρές ομάδες υψηλής τεχνογνωσίας και επιστημονικής ποιότητας

2. Σε ερευνητικό έργο που αποδίδει αξιόλογα αποτελέσματα και που πραγματοποιείται από σχετικά σημαντικό πλέον αριθμό φιλότιμων και εργατικών ερευνητών, κυρίως μέσω επιδοτούμενων προγραμμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπου όμως η παραγόμενη καινοτομική γνώση είναι σχετικά περιορισμένη

3. Σε κάποιες δημοσιεύσεις η ανακοινώσεις περιορισμένες ποιοτικά και ποσοτικά που συνήθως είναι το αποτέλεσμα μιας μεγάλης σχετικά ακαδημαϊκής ομάδας που αδυνατεί αντικειμενικά ή δεν επιθυμεί να συμμετέχει στα ερευνητικά δρώμενα.

Το σύνολο των δραστηριοτήτων αποδίδει ένα διαχρονικά αυξανόμενο και σχετικά μεγάλο αριθμό επιστημονικών ανακοινώσεων, πολύ μεγαλύτερο από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο, καθώς και μεγάλη, έως και εντυπωσιακή απορροφητικότητα ευρωπαϊκών κονδυλίων, επίσης πολύ υψηλοτέρα από τον μέσο όρο. Δυστυχώς όμως συνοδεύεται από μια διαχρονικά σταθερή και σημαντική μείωση του αριθμού των ερευνητών παγκοσμίου αναγνωρισιμότητας, καθώς και μια σταθερή μείωση των τελικών ερευνητικών προϊόντων καινοτομίας παγκοσμίου επιπέδου. Και δυστυχώς η αρνητική αυτή ποιοτική εξέλιξη έχει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από τη θετική εξέλιξη των ποσοτικών δεικτών.

Στο παγκόσμιο ερευνητικό περιβάλλον αυτό που εκτιμάται και τελικά διαμορφώνει την αντίληψη για την ποιότητα μιας χώρας είναι η αριστεία, η υψηλή καινοτομία, η παραγωγή ερευνητικού έργου που συμβάλει σημαντικά στην επίλυση παγκοσμίων ή και τοπικών προβλημάτων και όχι οι ποσοτικοί δείκτες περιορισμένου επιστημονικού ενδιαφέροντος. Δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγάλα διεθνή πανεπιστήμια αλλά και τα ιδρύματα προηγμένων χωρών που επιθυμούν να πρωταγωνιστήσουν στην έρευνα, προσελκύουν συστηματικά πλέον την ελληνική επιστημονική κοινότητα που λειτουργεί στο επίπεδο της αριστείας με αποτέλεσμα να την αποψιλώνουν.

Το ερευνητικό αποτέλεσμα στη χώρα μας οφείλει να αναβαθμιστεί ποιοτικά. Για να συμβεί αυτό, η ερευνητική πολιτική οφείλει κύρια και με έμφαση να υποστηρίξει τις υπάρχουσες ομάδες ερευνητικής αριστείας αλλά και να επενδύσει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να αναδείξει νέες μέσα από το θαυμάσιο δυναμικό που διαθέτει η χώρα. Θα πρέπει επίσης να λάβει υπόψη της, ότι η Ελλάδα είναι μια μικρή χώρα και δεν είναι δυνατόν πάρα να διαθέτει ερευνητική αριστεία σε περιορισμένα πεδία της επιστήμης. Υπό αυτό το πρίσμα, οι νησίδες αριστείας θα πρέπει να είναι οι πυλώνες που συγκροτούν το ερευνητικό οικοδόμημα μιας χώρας και πάνω σε αυτές μπορεί – αλλά και πρέπει – να αναπτυχθεί ένα μικρό μεν αλλά παγκοσμίου επιπέδου ερευνητικό περιβάλλον.

Δεν προτείνω ούτε πιστεύω στα πολυπληθή μορφώματα που καταλήγουν σχεδόν πάντα σε γραφειοκρατικούς μηχανισμούς αγωνιώδους αναζήτησης πόρων για τη συντήρησή τους. Αντίθετα θεωρώ ότι η αριστεία είναι υπόθεση μικρών και μεσαίων ερευνητικών μονάδων που όμως διαθέτουν άριστο εξοπλισμό, άμεση και απρόσκοπτη επαφή και συνεργασία με τις παγκόσμιες ομάδες ερευνητικής πρωτοπορίας, ικανό αριθμό ταλαντούχων νέων επιστημόνων, σταθερή χρηματοδότηση και κυρίως αυστηρή και αντικειμενική αξιολόγηση της απόδοσής τους.

Είναι προφανές ότι μία πολιτική που πριμοδοτεί την αριστεία, απαιτεί διοίκηση υψηλής αντικειμενικότητας με όραμα και σαφή στρατηγικό σχεδιασμό, με συνέχεια, εμπειρία από διαχείριση έρευνας υψηλής ποιότητας  και διαφανείς μηχανισμούς αξιολόγησης. Απαιτεί επίσης μείωση της γραφειοκρατίας που αυξήθηκε δραματικά στα χρόνια της κρίσης και εντοπισμένη κατανομή των ερευνητικών κονδυλίων με βάση τη δυναμική και την πραγματική ποιότητα των ερευνητικών ομάδων που αιτούνται χρηματοδότησης.

Τέλος, απαιτεί τη συνειδητοποίηση ότι η ύπαρξη μιας δυναμικής και διεθνώς καταξιωμένης ερευνητικής κοινότητας, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη συμμετοχή της χώρας στον παγκόσμιο παραγωγικό χάρτη και κατά συνέπεια για την οικονομική της ανάπτυξη και την κοινωνική της ευημερία.

Ο Ματθαίος Σανταμούρης είναι καθηγητής Φυσικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας, στο Σίδνεϊ