Περί σημείων

Στον Ομηρο, οι ειδικοί αναγνωρίζουν το προνόμιο να έχει εμμέσως αλλά σαφώς αναφέρει την πρώτη μνεία για τη γραφή. Και η αναφορά γίνεται για τη θανάσιμη αγγελία που μεταφέρει κάποιος στο κρανίο του ξυρισμένο, που επιτάσσει ο φέρων το μήνυμα να αποκεφαλιστεί ώστε το περιεχόμενο του μηνύματος να μη διαρρεύσει από τον «ταχυδρόμο». Η πρώτη λοιπόν μνεία στο προφορικό αριστούργημα των αιώνων είναι η φράση: Σήματα λυγρά, σημεία, σημάδια της συμφοράς, θανάσιμα σήματα, σημεία που φέρνουν την καταστροφή.

Δεν θα μείνω στη σημασία του επιθέτου λυγρός, αλλά στη γόνιμη γλωσσική περιπέτεια της λέξης σήματα, σημεία. Ο μέγας Ηράκλειτος σημειώνει πως ακόμη και ο θεός των Δελφών, ο Απόλλων, «ου λέγει ου κρύπτει αλλά σημαίνει». Δηλαδή εμφανίζει τη γνώμη του με σημεία. Αλλά αυτό δεν ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα πλάσματα της φύσης; Δοκίμασε και εφηύρε, φωνητικά κατ’ αρχάς, γραπτά αργότερα, σήματα για να επικοινωνεί με τους συνανθρώπους του.

Ολόκληρη η ιστορία του ανθρώπινου είδους είναι μια επικοινωνούσα ομάδα με σήματα, τα οποία βέβαια βασίζονται στη συναίνεση, στη συμφωνία (τι έξοχη λέξη η συμφωνία, δηλαδή η συνεννόηση ώστε να κατανοούμε κατόπιν κοινής συνθήκης και να αναγνωρίζουμε μέσω της φωνής τα πράγματα, τα αισθήματα, τις πράξεις στις μεταξύ μας συναλλαγές).

Το κατεξοχήν φιλοσοφικό στο βάθος αυτό πρόβλημα απασχολεί και τον Πλάτωνα, στον διάλογό του «Θεαίτητος», όπου ο Σωκράτης συνομιλεί με έναν μαθητή, τον Θεαίτητο, του Ηράκλειτου, ο οποίος ισχυριζόταν πως οι λέξεις αντιστοιχούν ακόμη και ηχητικά με τα πράγματα. Ο Σωκράτης υποστηρίζει πως η γλώσσα είναι συνθήκη, συμφωνία, ένα συμβόλαιο μεταξύ των ανθρώπων που τους καθιστά ικανούς να συνεννοούνται. Αυτή η άποψη σήμερα είναι αποδεκτή. Πιστεύουμε λοιπόν πως η επικοινωνία μας με τους άλλους είναι δυνατή όταν συμφωνήσουμε ή κληρονομήσουμε με την παράδοση τα κοινά φωνητικά και γραπτά σημεία που τους δίνουμε ένα νόημα. Ο θεός των Δελφών μιλώντας με σημεία χρειαζόταν να βρεθεί κάποιος και να αποκρυπτογραφήσει το νόημα που περιείχαν. Ερμηνεία (από τον Ερμή, τον θεό, που έβρισκε και τα χαμένα…) ήταν η πολύπλευρη και εξαντλητική μέθοδος να αναγνώσουμε ή να εκφωνήσουμε πειστικά το νόημα που έκρυβαν τα σημεία. Εξάλλου, πάντα κατά τον Ηράκλειτο, «η φύσις φιλεί κρύπτεσθαι», άρα για να την κατανοήσουμε θα πρέπει να μάθουμε να διαβάζουμε το νόημα των φαινομένων, αφού τα φαινόμενα κρύπτουν την ουσία.

Αρα ζούμε εδώ και εκατομμύρια χρόνια στην επικράτεια των σημείων και ως εκ τούτου δημιουργήσαμε ομάδες σημείων, τις γλώσσες, για να σημάνουμε τον κόσμο και να τον ορίσουμε.

Ας δούμε λοιπόν αυτές τις γλώσσες, τα συστήματα σημείων που αντιστοιχούν στα πράγματα, υλικά και πνευματικά, λογικά και ψυχολογικά και τα ανάλογα. Χωρίς λογική σειρά και χωρίς αξιολόγηση ας αρχίσω από τα σήματα που αναφέρονται στην επικοινωνία, φωνήματα που οργανωμένα σε σύνολα δηλώνουν πράγματα, ιδέες, αισθήματα. Ο προφορικός λόγος και στη συνέχεια με άλλα σήματα – σύμβολα ο γραπτός λόγος, οι χιλιάδες «γλώσσες» της οικουμένης που σημαίνουν τα ίδια ακριβώς πράγματα. Πόσοι άραγε ήχοι και πόσες γραφές σημαίνουν μέσα στους αιώνες και στην οικουμένη την έννοια θεός, κόσμος, πατέρες, άνεμος ψυχή;

Υστερα ήρθε η στιγμή να βρεθεί σήμανση για την υλική υπόσταση της μουσικής. Η κλίμακα των μουσικών ήχων, ο ρυθμός, η εναλλαγή ήχων και παύσεων απαίτησαν ειδική μέσα στους αιώνες και τους λαούς σημασιολογία. Οι όροι της ευρωπαϊκής, της κινεζικής, της τουρκικής και της αφρικανικής δίπλα στους όρους της μουσικής των Εσκιμώων και των Ινδιάνων της Αμερικής είναι σημεία συνόλων συστημάτων που όμως αποδίδουν τους ίδιους ευδιάθετους στη φύση ήχους.

Η γλώσσα των μαθηματικών, της χημείας, της βιολογίας, της φυσικής είναι σύνολα σημείων αναγνώσιμα από τους ειδικούς επιστήμονες για να συνεννοούνται μεταξύ τους για τα φαινόμενα ή τις σχέσεις φαινομένων που μελετούν. Γλώσσα είναι και τα οπτικά σήματα που αποστέλλουν από απομονωμένα μέρη στους συνανθρώπους τους στις ερήμους, στα μεγάλα δάση, σε απόμακρες περιοχές κάποιοι για να ζητήσουν βοήθεια ή απλώς για να δηλώσουν την ύπαρξή τους. Και η ανάγκη για επικοινωνία οδήγησε σε ειδικές «γλώσσες». Ετσι οι ναυτικοί δημιούργησαν τον οπτικό τηλέγραφο, όπου ο τρόπος χειρισμού δύο σημείων αναγιγνώσκεται από παραπλέοντα πλοία ή τις ακτές. Αλλά και ο τηλέγραφος με το σύστημα σημάτων Μορς και σε απομακρυσμένες ανθρώπινες κοινωνίες σε στεριά και θάλασσα έχει τον δικό του διαιρετό κώδικα σημείων.

Ο χειρονομημένος κώδικας σημείων για τη «γλώσσα» επικοινωνίας των κωφαλάλων ή το σύστημα Μπράιγ για την επικοινωνία μέσω οπτικών σημείων των τυφλών, γλώσσες επικοινωνίας όπως οι λεγόμενες φυσικές είναι. Οπως και οι οδικοί δείχτες που οργανώνουν τη συγκοινωνία, ώστε να διευκολύνεται η κίνηση οχημάτων και πεζών, «γλώσσα» είναι. Αν τη γνωρίζεις, κυκλοφορείς άνετα σε όποιο απομακρυσμένο μέρος της οικουμένης, αφού ο κώδικας αυτός σημάτων είναι διεθνής. Ενας εποχούμενος Λάπων στην Αιθιοπία ή στο Μπανγκλαντές δεν έχει πρόβλημα αφού γνωρίζει τα σήματα κυκλοφορίας.

Δεν χρειάζεται βεβαίως να πληροφορήσουν τον οποιονδήποτε, έστω κι αν δεν είναι οπαδός, πως οι αθλητικές ομάδες έχουν τις σημαίες τους που και μόνο η εμφάνισή τους δημιουργεί ενθουσιασμό και αγανάκτηση, συχνά και μίσος, στην αντίπαλη ομάδα.

Συχνά βλέπουμε με περηφάνια ορειβάτες που κατακτούν δυσπρόσιτες κορυφές βουνών της οικουμένης να καρφώνουν μια σημαία στην υψηλότερη κορυφή, είτε της χώρας τους είτε του σωματείου τους.

Προσωπικά συγκινούμαι όταν στις τηλεοπτικές μεταδόσεις της εναρκτήριας παρέλασης των Ολυμπιακών Αγώνων βλέπω να παρελαύνει ένας μόνο αθλητής μιας μακρινής αφρικανικής χώρας κρατώντας περήφανα τη σημαία της.

Κάθε σημείο, σημαία, σήμανση, σήμα, σηματωρός κάτι συμβολίζει, μια ουσία, μια πραγματικότητα, μια σχέση, μια συμπεριφορά, μια επιθυμία επικοινωνίας, μια προειδοποίηση, μια απαγόρευση («απαγορεύεται το κάπνισμα», «αδιέξοδο», «ναρκοπέδιο»), μια ανάγκη, έναν μολυσμένο χώρο, ένα πεδίο στρατιωτικών ασκήσεων κ.τ.λ.

Αναφέρω τρεις σημάνσεις που έμειναν ιστορικές. Την υποστολή της χιτλερικής σημαίας από την Ακρόπολη και την ύψωση της ελληνικής στον ίδιο χώρο από τον Γεώργιο Παπανδρέου, τη σημαία που κάρφωσαν στην Ιβο Τζίμα αμερικανοί πεζοναύτες που σήμανε την ήττα της Ιαπωνίας και το τέλος του Παγκοσμίου Πολέμου και τη σημαία που οι αστροναύτες κάρφωσαν στη Σελήνη.

Ας έρθω τώρα στην πρόσφατη τραυματική μου εμπειρία.

Σπεύδω να πω εκ των προτέρων πως δεν με βρίσκει σύμφωνο και ως πολίτη και ως παλιό δάσκαλο η μεταξικής παράδοσης παρέλαση των μαθητών των σχολείων της χώρας. Αλλά εφόσον γίνεται και παρελαύνει επικεφαλής η σημαία της χώρας, καμία προσβολή, καμία ανοησία, καμία σαχλαμάρα δεν συγχωρείται.

Η σημαία του κράτους, ενός λαού, ενός έθνους, είναι σύμβολο.

Και αύριο θα προπορεύεται στην πορεία του Πολυτεχνείου η ματωμένη σημαία της εξέγερσης. Αλήθεια, ποιος σ’ αυτήν την πορεία θα την ακολουθήσει χορεύοντας σαχλεπίσαχλα;

Πριν από τριάντα χρόνια σ’ αυτήν εδώ την εφημερίδα ο Κώστας Μητρόπουλος είχε δημοσιεύσει μια τολμηρή αλλά προφητική γελοιογραφία. Μαθητές παρήλαυναν με επικεφαλής την ελληνική σημαία και στη θέση του κέντρου του σταυρού απεικονιζόταν ο Σνούπι!

Ο γελοιογράφος και ο τότε διευθυντής των «ΝΕΩΝ», ο αείμνηστος Λέων Καραπαναγιώτης, μηνύθηκαν αυτεπαγγέλτως και κάθισαν στο εδώλιο για περιύβριση συμβόλου. Ημουν ο μάρτυς υπερασπίσεως. Αθωώθηκαν παμψηφεί διότι υποστηρίχτηκε πως η γελοιογραφία έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου, διαπίστωνε μια τάση (και στην εκπαίδευση) γελοιοποίησης των συμβόλων.

Και να που ήρθε το πλήρωμα του χρόνου να εμφανίζονται και δημόσιοι ταγοί να υπερασπίζονται μια ανόητη εκδήλωση.

Θα τους συμβούλευα, πηγαίνοντας στα σχολεία τις εθνικές γιορτές, να αποπειραθούν να αφαιρέσουν από τους μαθητές ενδύματα με εμπορικά σήματα, στίχους που διαφημίζουν την κόκα και σταρ του σινεμά.

Και βέβαια δεν φταίνε τα παιδιά. Ολη η ιστορία του κόσμου και η παιδεία του είναι η διαχείριση συμβόλων.

Δουλειά των δασκάλων είναι ποια σύμβολα οφείλουμε να σεβόμαστε. Αλλιώς θα επικρατήσει ο Σνούπι.