Η ανθρωπότητα {LF}χωρίς πυξίδα (Ι)

Είναι εκπληκτικό, δυσάρεστο και επικίνδυνο το γεγονός ότι ο Homo sapiens, ο σοφός άνθρωπος, χρειάστηκε διακόσιες χιλιάδες χρόνια για να δημιουργήσει έναν αξιοθαύμαστο πολιτισμό και του πήρε μόλις τριάντα χρόνια για να μετατραπεί σε Homo eversor, σε άνθρωπο καταστροφέα, και να φέρει τον πολιτισμό που ο ίδιος δημιούργησε στο χείλος της καταστροφής.

Αναφέρομαι, βέβαια, στα προβλήματα του περιβάλλοντος, μεταξύ των οποίων η κλιματική αλλαγή είναι το κρισιμότερο και απαιτεί άμεση αντιμετώπιση. Φυσικά, δεν είναι το μόνο. Οι επιστήμονες των διαφόρων κλάδων μπορούν να προσθέσουν πολλά. Οι οικονομολόγοι π.χ. μπορούν να τεκμηριώσουν την αυξανόμενη σχετική έλλειψη πόρων και χώρων. Υπάρχουν επιστήμονες που φοβούνται ότι η κλιματική αλλαγή και η έλλειψη πόρων απειλούν το ανθρώπινο είδος με εξαφάνιση.

Παρά την κρισιμότητα των προβλημάτων, φαίνεται πως ελάχιστοι πράγματι ενδιαφέρονται. Σε πρόσφατες διαδηλώσεις διαμαρτυρίας σε ολόκληρο τον κόσμο συμμετείχαν περίπου τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως νέοι. Ως ποσοστό στον παγκόσμιο πληθυσμό τα τέσσερα εκατομμύρια είναι ένας στις δύο χιλιάδες και μεταξύ των νέων ηλικιών δύο στους χίλιους. Οι ιθύνοντες αυτού του κόσμου, πολιτικοί, στρατηγοί, θρησκευτικοί αρχηγοί, και καπιταλιστές, είτε λόγω βλακείας ή, μάλλον, λόγω συμφερόντων, εξακολουθούν, με πράξεις και παραλείψεις, να συσσωρεύουν διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Δυστυχώς, σε αυτούς πρέπει να προσθέσουμε τα δισεκατομμύρια των απλών ανθρώπων οι οποίοι παραμένουν αδρανείς είτε λόγω άγνοιας ή αδιαφορίας ή λόγω ανικανότητας να δράσουν ή ακόμη επειδή δεν πιστεύουν ότι η κατάσταση είναι κρίσιμη και οι οποίοι απλώς περιμένουν και, είτε αγόγγυστα είτε με εξεγέρσεις, θα υποστούν τις δυστυχίες που το μέλλον θα φέρει.

Ενα αναπάντητο, προς το παρόν, ερώτημα που αυξάνει την κρισιμότητα της κατάστασης είναι αν το οικολογικό σύστημα έχει την απαραίτητη ελαστικότητα να επανέλθει στην πρότερη καλή κατάστασή του. Με άλλα λόγια, αν υποθέσουμε ότι η πρόοδος της επιστήμης καθιστά δυνατή την παγκόσμια παραγωγή με καθαρή ενέργεια, το οικολογικό σύστημα θα επανακτήσει την αρχική του καλή κατάσταση;

Η κρισιμότητα της κατάστασης έχει προκαλέσει τη διατύπωση πολλών προτάσεων είτε για τη λύση του οικολογικού μας προβλήματος, είτε για την ελαχιστοποίηση των συνεπειών του. Υπάρχουν αρκετοί επιστήμονες που ελπίζουν και αναμένουν η λύση να βρεθεί από την ανακάλυψη της καθαρής ενέργειας, π.χ. ηλιακής, με την οποία η παγκόσμια παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών θα είναι δυνατή χωρίς επιβάρυνση του περιβάλλοντος. Η χρονική στιγμή που αυτό μπορεί να επιτευχθεί δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί.

Υπάρχει ένας σχετικά μικρός αριθμός οικονομολόγων που προτείνουν τη λεγόμενη Αποανάπτυξη, δηλαδή την εγκατάλειψη του στόχου της οικονομικής ανάπτυξης και την αναδιοργάνωση της ανθρώπινης κοινωνίας σε μικρές παραγωγικές κοινότητες, πράγμα που συνεπάγεται και αλλαγή των καταναλωτικών προτύπων. Για προφανείς λόγους, η πρόταση αυτή, παρότι μπορεί να είναι αποτελεσματική, δεν βρίσκει υποστήριξη από τους πολιτικούς. Αντίθετα, η πρόταση της Πράσινης Ανάπτυξης, παρότι δεν προσφέρει μακροχρόνιες λύσεις, υποστηρίζεται από αρκετούς πολιτικούς.

Ενδιαφέρουσα και ελπιδοφόρα, αλλά αντιδημοφιλής, είναι η πρόταση της Σταθερής Οικονομίας, η οποία υποστηρίζει τη διατήρηση σε σταθερό επίπεδο του υλικού κεφαλαίου και του πληθυσμού. Αν οι δύο αυτοί παράγοντες είναι σταθεροί, η παραγωγή προϊόντων θα είναι σταθερή και συνεπώς δεν θα αυξάνει το περιβαλλοντολογικό κόστος. Η άποψη αυτή δεν απορρίπτει την ανάπτυξη, αλλά την επιτρέπει στον βαθμό που συμβαδίζει με τεχνολογικές βελτιώσεις που αυξάνουν την παραγωγικότητα των πόρων. Η πρόταση αυτή διατυπώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1960, όταν το οικολογικό σύστημα βρισκόταν σε ισορροπία. Ομως, εκείνη την εποχή η προσπάθεια για παγκόσμια ανάπτυξη είχε τέτοια φόρα που κανείς, πλην ελαχίστων, δεν ενδιαφερόταν για την κατάσταση του περιβάλλοντος.

Υπάρχει, βέβαια, και η μαρξιστική άποψη σύμφωνα με την οποία τα προβλήματα του περιβάλλοντος είναι αποτέλεσμα της καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνίας, και η εξάλειψή τους προϋποθέτει τη μετάβαση στη σοσιαλιστική κοινωνική οργάνωση. Η άποψη αυτή είναι σωστή κατά το ότι ο καπιταλισμός, ως σύστημα, ταυτίζεται με την ανάπτυξη και συνεπώς ήταν μοιραίο να οδηγήσει στην παρούσα μη βιώσιμη κατάσταση. Εν τούτοις, παραμένει απροσδιόριστο το μοντέλο της σοσιαλιστικής κοινωνίας που θα επιτύγχανε ευημερία και οικολογική ισορροπία.

Οπως σε κάθε θεωρητικό μοντέλο, το καθένα από τα παραπάνω έχει τα θετικά και τα αρνητικά του στοιχεία, όμως κανένα δεν περιέχει μια πλήρη, αποδεκτή και μακροχρονίως βιώσιμη λύση. Ακόμη κι αν η επιστήμη ανακαλύψει τρόπους για την παραγωγή άφθονης και καθαρής ενέργειας, το πρόβλημα του περιβάλλοντος μπορεί να λυθεί, αλλά το πρόβλημα της οικονομίας θα παραμείνει διότι, απλούστατα, οι άνθρωποι μαζί με την ενέργεια χρειάζονται και άλλους παραγωγικούς πόρους. Η βασική αδυναμία αυτών των μοντέλων είναι ότι αγνοούν τον παράγοντα που έχει καθορίσει, σε μεγάλο βαθμό, την πορεία της ανθρωπότητας στο παρελθόν και θα την καθορίζει για τα επόμενα χρόνια. Ο παράγοντας αυτός είναι το μέγεθος του παγκοσμίου πληθυσμού.

Ο Θεόδωρος Π. Λιανός είναι ομότιμος καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών