Η συμμορία των συμφερόντων

Σε μια εποχή γενικότερης, ευρωπαϊκά, αλλά και πέραν των ωκεανών, όχι μόνο πολιτικής, αλλά και πολιτισμικής και κυρίως ηθικής κρίσης, αντιλαμβανόμαστε την αξία των κλασικών είτε στην πεζογραφία και την ποίηση, είτε στο θέατρο, το σινεμά, χωρίς να υστερούν οι εικαστικές τέχνες, ο χορός και η μουσική.

Ξαναθυμίζω εδώ ένα πασίγνωστο πλέον γεγονός. Στην κατεχόμενη από τους ναζί Γαλλία ο Πικάσο (που είχε καταφύγει στο Παρίσι, όταν κηρύχτηκε στην Ισπανία εμφύλιος από τον Φράνκο) δέχτηκε στη βίλα του στη Νότια Γαλλία την επίσκεψη μιας ομάδας γερμανών αξιωματικών. Δύσθυμος τους ξενάγησε στο εργαστήριό του. Οταν οι επισκέπτες του έφτασαν μπροστά στα πολλά προσχέδια της Γκερνίκα (πόλη της Ισπανίας που ισοπέδωσαν τα γερμανικά βομβαρδιστικά), τον διασημότερο πίνακα του 20ού αιώνα έκτοτε, τον ρώτησαν: «Εσείς το κάνατε αυτό το έργο;». Ο μεγάλος εκείνος καλλιτέχνης και πολίτης του κόσμου απάντησε: «Οχι εγώ. Εσείς!!».

Τα μεγάλα έργα τέχνης, από τον Ομηρο και τον Πίνδαρο, τον Αισχύλο και τον Ρωμανό τον Μελωδό, από τον Μιχαήλ Αγγελο και τον Σαίξπηρ έως το Γκαίτε και τον Στρίντμπεργκ, τον Ροντέν και τον Μπετόβεν, γράφονται και εκτελούνται για να κρίνουν, να αναλύσουν, να καταγγείλουν, να ενθουσιάσουν, να πενθήσουν και να αποκαλύψουν σκάνδαλα δημόσιων προσώπων, εγκλήματα πολέμου, ηθικά παραστρατήματα πνευματικών ταγών, στρεβλώσεις ιδεών, αποσιωπήσεις αποκαλύψεων σκανδάλων, άδικους επιθετικούς πολέμους, ρατσιστική και φυλετική και θρησκευτική πολιτική. Δεν εξαντλείται δυστυχώς ο κατάλογος των αιτίων που προκαλούν τους ευαίσθητους ανθρώπους να καταγγείλουν ή να εκθειάσουν τέτοιες ενέργειες και τέτοια εγκλήματα κατά της κοινωνίας και του πολιτισμού.

Θυμίζω πως ο Σοφοκλής ανεβάζει στο θέατρο του Διονύσου τον «Οιδίποδα τύραννο» μέσα στη φοβερή, τρομερή, απάνθρωπη περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου, όταν ο λοιμός θέρισε το ένα τρίτο του πληθυσμού της Αττικής και γέμισε σωρούς πτωμάτων που καίγονταν ομαδικά στα όρια της πόλης. Ενώ το έργο αναφερόταν στον αρχαίο μύθο του τυράννου της Θήβας, το έργο εκκινούσε με έναν ιερέα που μαζί με σκελετωμένα γυναικόπαιδα εκλιπαρούν τον Οιδίποδα να τους σώσει από τον λοιμό που τα χορικά τον περιγράφουν με μοναδικό τρόπο. Οι Αθηναίοι παρακολουθούν μια παλιά ιστορία και βλέπουν μια τρομερή αρρώστια που θερίζει έξω από το θέατρο και μέσα στις κερκίδες με τους πενθούντες συγγενείς των χθεσινών νεκρών.

Το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου είναι μια αφήγηση ιστοριών ενώ έξω από το καταφύγιο των αφηγητών μαίνεται η χολέρα. Το αριστούργημα του Μπέκετ «Το τέλος του παιχνιδιού» διαδραματίζεται σε ένα κρησφύγετο ενώ απέξω ανεβαίνουν συνεχώς τα νερά του κατακλυσμού, μια νέα Κιβωτός του Νώε.

ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗ. Σε μια όπως η δική μας εποχή που οι θάλασσες ξεβράζουν ψόφια ψάρια και οι άνθρωποι, όπως θα βλέπετε στις ειδήσεις, στην Ασία κυκλοφορούν με μάσκες για να πάνε στη δουλειά τους λόγω της μόλυνσης της ατμόσφαιρας από τα βιομηχανικά απόβλητα, όταν επανεμφανίζονται αρρώστιες που είχαν νικηθεί, όπως η ελονοσία και πολλαπλασιάζονται οι καρκίνοι του δέρματος, του στομάχου και του παχέος εντέρου από αίτια των νέων τροφών, φαρμάκων και ατμοσφαιρικής ρύπανσης, έργα τέχνης που ασχολούνται με τα αίτια αυτών των καταστάσεων και των ασθενειών είναι προσφορά κυρίως στην πληροφόρηση, αλλά και στη δημιουργία κυρίως πολιτικών, θεσμικών αντισωμάτων πριν το στρώμα του όζοντος, όπως μας ειδοποιούν οι οικολόγοι επιστήμονες, κατέβει τόσο χαμηλά ώστε να μας αφανίσει η ασφυξία. Και οφείλουμε ευγνωμοσύνη σε επιστήμονες και πνευματικούς δημιουργούς που σε ανύποπτο χρόνο έχουν προειδοποιήσει για τα δεινά που επέρχονται με τη μορφή οικολογικού τσουνάμι.

Μια τέτοια συνείδηση υπήρξε εκατόν τριάντα χρόνια πριν από σήμερα ο Ερρίκος Ιψεν. Ενα από τα έργα του που δυστυχώς δεν είναι από κείνα που παίζονται συχνά (ενώ έπρεπε να υπάρχει μνεία και περίληψη στα σχολικά εγχειρίδια) είναι το δράμα «Ενας εχθρός του λαού».

Κάθε φορά που βλέπω διαφημίσεις με συσκευές που εξασφαλίζουν καθαρό νερό ακόμη και για τα κατοικίδια, όταν γεμίζουμε τα ψυγεία με εμφιαλωμένα νερά, όταν πωλούνται παστίλιες που σκοτώνουν στο νερό που πίνουμε τα διάφορα ακόμη και καρκινογόνα βακτήρια, καταφεύγω στην περιπέτεια και την εξόντωση του ήρωα του Ιψεν Στόκμαν που πολεμάει να σώσει την κοινωνία του από τη θανατερή απειλή του ακατάλληλου για πόση νερού και συναντά τα συμφέροντα, την έλλειψη πληροφόρησης και τις πολιτικάντικες ίντριγκες.

Αυτό το ιδεολογικό θηρίο που ήταν ο Ιψεν με ένα θεατρικό έργο που ακολουθεί τη γνωστή και δοκιμασμένη δομή και χαρακτηρολογία του αστικού γαλλικού βουλεβάρτου κατορθώνει ό,τι κατόρθωσαν οι μεγάλοι ανατρεπτικοί σ’ όλους τους τομείς της ιστορικής συγκυρίας, να μιλήσουν για νέες ιδέες, νέα ήθη, νέους θεσμούς μέσω γνωστών μορφών.

Σ’ εμάς εδώ (για να μείνω σε δύο διαχρονικά παραδείγματα) ο Ρήγας Βελεστινλής έγραψε τον Θούριό του, όπως αναδείχτηκε, πάνω σε μελωδία γνωστού ελαφρού τραγουδιστικού σουξέ της Κεντρικής Ευρώπης. Επίσης η ελληνική πολιτική επιθεώρηση παγίως γράφει σατιρικά πολιτικά κείμενα – τραγούδια πάνω σε γνωστά λαϊκά σουξέ.

Ο Ιψεν λοιπόν στα έργα του τα ποιητικά ακολούθησε τις λαϊκές φόρμες και στα αστικά του δράματα το γαλλικό μοντέλο που ονομάστηκε από την ιστορία του θεάτρου «καλά δομημένο έργο» – ψυχικά συνεπείς χαρακτήρες, χρόνωση μιμούμενη την καθημερινότητα και ιδεολογικά προβλήματα που απασχολούν την τρέχουσα πολιτική, κοινωνική και ηθική ζωή.

Στο «Ενας εχθρός του λαού», τίτλος εξόχως ειρωνικός, ο ήρωας, ο οποίος παλεύει για την υγεία των συμπολιτών του αποκαλύπτοντας ως τίμιος, ρέκτης δημοσιογράφος ότι το πόσιμο νερό της πόλης του είναι μολυσμένο, αντιμετωπίζεται και από τα οικονομικά και πολιτικάντικα συμφέροντα, αλλά και το απληροφόρητο και ως εκ τούτου χειραγωγούμενο λαϊκό κοινό ως εχθρός, ενώ οι ενέργειές του είναι σωτήριες δράσεις και θεμελιώδεις που εξασφαλίζουν στο λαϊκό, αστικό και μεγαλοαστικό κοινό (άρα σ’ όλη την κοινωνία) υγιεινές συνθήκες ζωής και αποτροπή πανδημικών ασθενειών, πράγμα λογικά πραγματώσιμο, αν το δημόσιο αγαθό του πόσιμου ύδατος είναι βέβαιος πρόξενος μαζικών ασθενειών. Δεν είναι διαφορετικά σήμερα τα αντανακλαστικά, επιστημονικά και κοινωνικά, οργανωμένων ατόμων και ομάδων απέναντι στο φαινόμενο της σώρευσης σκουπιδιών σε κάθε γειτονιά (αλλά και στο κέντρο) της Αθήνας.

Ο ήρωας του Ιψεν ηττάται και θα ήταν λάθος δραματουργικό αν ο συγγραφέας έπλαθε μια ιστορία – παραμύθι όπου ο ήρωας θα θριάμβευε! Συνήθως στην καθημερινή μας εμπειρία όσοι πάνε κόντρα στο ρεύμα, κόντρα στα συμφέροντα και κόντρα στην αγραμματοσύνη και την αδράνεια των λαϊκών στρωμάτων συκοφαντούνται, εξοντώνονται, λοιδορούνται, ωθούνται στο περιθώριο και όχι σπάνια δολοφονούνται.

Ο Ιψεν αναλύει με τρόπο ευανάγνωστο, αλλά σοφό τις δυνάμεις που συμμαχούν για να μην αλλάξει μια βλαπτική συνθήκη, ένας θεσμός, μια κατασκευή, μια επαπειλούμενη ασθένεια και η ανάλυσή του εμμέσως δικαιώνει όσους γίνονται θύματα των προκαταλήψεων και των οικονομικών συμφερόντων.

Στο Studio Μαυρομιχάλη παίζεται για δεύτερη χρονιά το έξοχο έργο του Ιψεν. Ο σκηνοθέτης Φώτης Μακρής που πρωταγωνιστεί το διάβασε με σεβασμό στη δομή του, στη διαγραφή των χαρακτήρων, στις εντάσεις της δράσης και σε προβολή του ηθικού και πολιτικού του μηνύματος. Η συγκρότηση του ρόλου του Στόκμαν στην προσέγγιση του Μακρή είχε μια βαθιά μελαγχολία, μια απελπισία και ένα θετικό πρόσημο θυσιαστικής καταστροφής. Δίπλα του η Στέλλα Κρούσκα λιτή, δυνατή προσωπικότητα και σύντροφος βίου, η Κλεοπάτρα Τολόγλου και η Μαριέλα Δουμπού ισορροπημένες η καθεμία σε αντίθετους ρόλους γεμάτους αντιφάσεις και ιδεολογικό δηλητήριο.

Οι σημαντικοί ρόλοι με τους άρχοντες της συμβιβασμένης κοινωνίας παίζονται με ευκρίνεια από τον Γ. Κυριαζόπουλο, τον Αρη Λεοντόπουλο και τον Νίκο Αργυριάδη. Ενα ιψενικό έργο που μας αφορά ΤΩΡΑ!

INFO

Κείμενο:{CR}Ερρίκος Ιψεν{CR}Μετάφραση:{CR}Ερρίκος Μπελιές{CR}Δραματουργική επεξεργασία:{CR}Φώτης Μακρής – Στέλλα Κρούσκα{CR}Σκηνοθεσία:{CR}Φώτης Μακρής{CR}Σκηνικά {LF}- κοστούμια:{CR}Μαρία Μπενάκη{CR}Μουσική {LF}επιμέλεια:{CR}Στέλλα Κρούσκα{CR}Ερμηνείες:{CR}Φώτης Μακρής, Στέλλα Κρούσκα, Κλεοπάτρα Τολόγκου, Μαριέλα Δουμπού, Γιώργος Κυριαζόπουλος, Αρης Λεοντόπουλος, Νίκος Αργυριάδης, Γιάννης Γαβρίλης{CR}Πού:{CR}Κάθε Σάββατο στις 21.00 και Κυριακή στις 20.00 στο Studio Μαυρομιχάλη (Μαυρομιχάλη 134, τηλ. 210-6453.330)