Είναι αναξιόπιστη η ΕΕ; {LF}Κινδυνεύει η Συμφωνία των Πρεσπών;

Η άρνηση τριών χωρών να εγκρίνουν ημερομηνία έναρξης  ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Ευρωπαϊκής Ενωσης με την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις, οι οποίες εστιάζονται αφενός στην αξιοπιστία της ΕΕ και αφετέρου – και κυρίως – στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η εξέλιξη αυτή στην παραπέρα εφαρμογή της Συμφωνίας των Πρεσπών. Οι επισημάνσεις που ακολουθούν αποσκοπούν να αναδείξουν τις ρεαλιστικές διαστάσεις της κατάστασης που έχει δημιουργηθεί.

Ως προς την αξιοπιστία της ΕΕ, θα έπρεπε να είναι σαφές ότι αυτή δεν έχει δεχθεί κανένα πλήγμα, αφού είναι δεδομένο και γνωστό ότι οι αποφάσεις για έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων απαιτούν ομοφωνία, δηλ. επιτρέπουν τη χρήση βέτο (όπως είχε κάνει και η χώρα μας έναντι των βορείων γειτόνων μας επί σειρά ετών). Ορισμένες μεμονωμένες χώρες-μέλη (όπως η Γερμανία) που είχαν υποσχεθεί υποστήριξη στην ευρωπαϊκή πορεία των δύο χωρών τήρησαν την υπόσχεσή τους υποστηρίζοντας την έναρξη των διαπραγματεύσεων. Το ίδιο ισχύει και για τους θεσμούς της ΕΕ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), που υπέβαλαν θετικές εισηγήσεις στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Αρα, καμία υπόσχεση δεν αθετήθηκε. Και μην ξεχνάμε ότι οι προθέσεις των τριών χωρών που πρόβαλαν βέτο ήσαν γνωστές από πριν, και δεν αποτέλεσαν έκπληξη. Επομένως ούτε απ’ αυτή την άποψη δεν διαπιστώνεται «αντικανονικό παιγνίδι». Η ευρωπαϊκή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων εξακολουθεί να ισχύει. Το χρονοδιάγραμμα ήταν, και παραμένει, ασαφές.

Ως προς τη Συμφωνία των Πρεσπών, είναι αλήθεια ότι παρουσιάζει μια πρόνοια που καθίσταται λίγο προβληματική υπό το φως της παραπάνω εξέλιξης: ενώ δεν περιλαμβάνει καμιά διαβεβαίωση ή πρόβλεψη ότι η Βόρεια Μακεδονία θα ενταχθεί στην ΕΕ – πολύ σωστά, αφού κανένα από τα δύο συμβαλλόμενα μέρη δεν μπορεί να το προεξοφλήσει αυτό – και η Ελλάδα απλώς δεσμεύεται να μην αντιταχθεί «στην υποψηφιότητα ή την ένταξη» της αντισυμβαλλόμενης χώρας στην ΕΕ, στη συνέχεια, στο τμήμα της συμφωνίας όπου περιγράφεται το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής της, θεωρεί δεδομένο ότι οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις θα έχουν αρχίσει, και εξαρτά τις ενέργειες, δηλ. τις υποχρεώσεις, της Βόρειας Μακεδονίας από την εκάστοτε φάση των διαπραγματεύσεων. Συγκεκριμένα, η υποχρέωση να χρησιμοποιείται το καινούργιο όνομα σε έγγραφα που εκδίδονται για αποκλειστικά εσωτερική (όχι διεθνή) χρήση «θα ξεκινά στο άνοιγμα κάθε διαπραγματευτικού κεφαλαίου της ΕΕ στο συναφές πεδίο, και θα ολοκληρωθεί εντός πέντε ετών από τότε» (άρθρο 1, παρ. 10, β). Είναι η πρώτη φορά που το όνομα της ΕΕ εμφανίζεται στη συμφωνία. Ετσι τα συμβαλλόμενα μέρη αναθέτουν έναν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία εφαρμογής της συμφωνίας σε ένα μη συμβαλλόμενο μέρος, δηλ. στην ΕΕ, της οποίας μάλιστα προκαταλαμβάνουν τη θετική απόφαση για έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Το αναπόφευκτο για τον γράφοντα συμπέρασμα είναι ότι εδώ πρόκειται για αβλεψία των συντακτών της συμφωνίας, κάτι που καταχωρίζεται στα αρνητικά της συμφωνίας.

Ενα δεύτερο αρνητικό στοιχείο, που καταγράφεται εδώ για την πληρότητα της εικόνας, εντοπίζεται στο άρθρο 1, παρ. 3, γ), όπου αναγράφεται ανακριβώς ότι η μακεδονική γλώσσα «αναγνωρίσθηκε από την Τρίτη Συνδιάσκεψη των Ην. Εθνών για την Τυποποίηση των Γεωγραφικών Ονομάτων» (ανακρίβεια που αναδεικνύεται από τα έγγραφα της εν λόγω συνδιάσκεψης, τα οποία είναι προσβάσιμα εύκολα στο Διαδίκτυο).

Το καίριο ερώτημα είναι ασφαλώς κατά πόσον τα δύο αυτά αρνητικά στοιχεία μειώνουν ουσιαστικά την ποιότητα της συμφωνίας, και πιο συγκεκριμένα τι είδους δυσκολίες μπορούν να προκαλέσουν κατά την εφαρμογή της συμφωνίας.

Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι για τον γράφοντα σαφής: η ποιότητα και η αξία της συμφωνίας δεν πλήττεται από δύο, τεχνικής ουσιαστικά φύσης, αβλεψίες. Το καινούργιο όνομα της χώρας ικανοποιεί την πάγια θέση της ελληνικής πολιτικής τάξης για σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό. Επίσης, οι επισημάνσεις του άρθρου 7, αφενός ότι οι όροι «Μακεδονία» και «Μακεδόνας» έχουν στη Βόρεια Μακεδονία διαφορετικό περιεχόμενο απ’ αυτό που έχουν στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα ότι δεν έχουν σχέση με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ή με την ελληνική Μακεδονία, και αφετέρου ότι η μακεδονική γλώσσα ανήκει στην «ομάδα των νότιων σλαβικών γλωσσών» θέτουν οριστικό τέλος στις μέχρι πρόσφατα προσπάθειες των βόρειων γειτόνων μας να ιδιοποιηθούν τη δική μας ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά.

Ναι, μια διάσταση της διαδικασίας εφαρμογής του erga omnes, η λιγότερο σημαντική, αυτή που αφορά έγγραφα εσωτερικής αποκλειστικά χρήσης, θα καθυστερήσει περισσότερο από ό,τι αναμενόταν αρχικά. Μην ξεχνάμε όμως: η ουσιαστική διάσταση είναι η διεθνής, και σε αυτήν η διαδικασία έχει ξεκινήσει και συνεχίζεται κανονικά.

Ενα ακόμη ερώτημα είναι κατά πόσον μια καινούργια κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας θα μπορεί να καταγγείλει μονομερώς τη συμφωνία. Η απάντηση είναι ότι θεωρητικά ναι, μπορεί. Οι επιπτώσεις όμως για τη χώρα της θα είναι τόσο καταστρεπτικές που, με την επιφύλαξη ότι οι κυβερνήσεις της γειτονιάς μας έχουν βεβαρημένο μητρώο ενεργειών καταστρεπτικών για τη χώρα τους και για την περιοχή, θα ήταν σώφρον να διακινδυνεύσουμε την εκτίμηση ότι καμία κυβέρνηση δεν θα τολμήσει κάτι τέτοιο στην παρούσα συγκυρία. Γενικά, η χώρα μας έχει τώρα, και θα έχει μέχρι τη στιγμή της τελικής ένταξης της γείτονος στην ΕΕ, τον απόλυτο έλεγχο της εφαρμογής της συμφωνίας, έχει δηλ. αυτό που λέμε «το πάνω χέρι». Οχι βέβαια ότι οι ελληνικές κυβερνήσεις έχουν άψογο μητρώο ενεργειών επωφελών για τη χώρα.

Ο Δημήτρης Μοσχόπουλος είναι πρέσβης επί τιμή