Ο γάμος ως ρινγκ

O καλός ποιητής Κώστας Ουράνης μας έχει αφήσει εκτός από μερικά σημαντικά ποιήματα της έξοχης ομάδας των λεγομένων «ελασσόνων» ποιητών (μεγάλων ποιητών των μικρών καθημερινών εμπειριών όπως ο Μαλακάσης, ο Πορφύρας, ο Χατζόπουλος κ.ά.) και ένα έξοχο πεζό με σκέψεις και στοχασμούς γραμμένο όταν ως φυματικός διέμενε στο Νταβός της Ελβετίας: «Το ημερολόγιο ενός φθισικού». Εκεί μια από τις διαπιστώσεις του ακόμη μου προκαλεί συχνά βαθιές σκέψεις.

«Στον Νότο οι άντρες είναι και λίγο γυναίκες, στον Βορρά οι γυναίκες είναι και λίγο άντρες»! Πολλές φορές αυτή η διαπίστωση ήρθε στο προσκήνιο όταν έβλεπα ή διάβαζα θεατρικά κείμενα ελλήνων, ισπανών, ιταλών και νορβηγών, σουηδών, βορειογερμανών συγγραφέων, πεζογράφων και θεατρικών δημιουργών. Σκεφτείτε, συγκρίνετε μόνο τον «Ερωτόκριτο» και την «Εντα Γκάμπλερ»! Μια εκδρομή στα έργα του Ιψεν και του Στρίντμπεργκ θα πείσουν και τους λίγους που, διαβάζοντας αυτές τις σκέψεις, θα τους έπειθε π.χ. η «Νόρα» του Ιψεν και σχεδόν όλες οι ηρωίδες του Στρίντμπεργκ.

Αυτή την εντύπωση αποκομίζει κανείς και από τη Λούλου του Βέντεκιντ και την Αννα Καρένινα και τη Μάνα Κουράγιο: Θα ήταν παράδοξο αν δεν διέτρεχε και το έργο του Μπέργκμαν, αυτού του συνταρακτικού καλλιτέχνη που ο κινηματογράφος του σημάδεψε όσο λίγοι την ιστορία όχι μόνο της τέχνης του, αλλά τον τρόπο σκέψης της μεταπολεμικής Ευρώπης, αλλά και αυτονοημένα τα κείμενα των έργων του και τη θεατρική πινακοθήκη της ευρωπαϊκής σκηνής.

Οταν πέρυσι, προς το τέλος της θεατρικής σεζόν, παίχτηκε στο θέατρο Σημείο το έργο του Μπέργκμαν «Σκηνές από έναν γάμο», που επαναλαμβάνεται φέτος, ενισχύθηκε η εντύπωση της άποψης του Ουράνη, αφού και άλλες σκηνικές ερμηνείες στην Αθήνα σεναρίων του Μπέργκμαν είδαμε.

Οσοι αναγνώστες μου έχουν δει στην οθόνη το ομότιτλο έργο του Μπέργκμαν θα δεχτούν ή θα απορρίψουν τις σκέψεις που προηγήθηκαν.

Αλλά ας γυρίσουμε στο ίδιο το κείμενο και ιδιαίτερα στον τίτλο του «Σκηνές από έναν γάμο». Ο τίτλος παραπέμπει στο θέατρο, στην οθόνη, στην πανήγυρη και στην εν γένει τελετή. Στο θέαμα, είτε από τη σκηνή προς το κοινό είτε από την πλατεία προς τη σκηνή ή την οθόνη, όπως κάθε δημόσια εκδήλωση, υπάρχει τελετουργικό, υπάρχει σχέδιο, για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη, υπάρχει περιπέτεια και δομικά στοιχεία: πρόλογος, πράξεις και φινάλε. Υπάρχουν αν χρειαστεί και από μηχανής θεοί, υπάρχει και υποβολέας, χορογραφία και φωτιστικά εφέ, προβολείς και ηχητικός εξοπλισμός, άμβωνας και καταπακτή και κυρίως παρασκήνια.

Στον Βορρά όπου ο Μπέργκμαν σκηνοθετεί τις ανθρώπινες σχέσεις υπάρχουν και συνθήκες φύσης και ζωής. Μεγάλοι σκοτεινοί χειμώνες και ζωή εντός των τειχών, αντίθετα με την εξωστρέφεια του Νότου και την αυλή! Την ορχήστρα της τραγωδίας, την αγορά της κωμωδίας και τη λαϊκή αγορά και πανήγυρη.

Αλλά και ο γάμος ως τελετουργικό είναι τελείως διαφορετικός σε Βορρά και Νότο. Στον Νότο είναι δημόσια εορτή, πανήγυρις, μεγάλη συμμετοχή συγγενών, φίλων, γειτόνων, ακόμη και παρεπιδημούντων ξένων και στην ορθόδοξη και στην καθολική Ευρώπη. Οχι όμως στην προτεσταντική Βόρεια.

Και η θρησκεία και η κοινωνία θεωρούν τον γάμο ένα τυπικό συμβόλαιο συμβίωσης τελείως ιδιωτικό. Θυμίζω και δεν σχολιάζω, δεν είναι αυτή η δουλειά μου, πως στην καθολική και ορθόδοξη άποψη για τον γάμο για πολλά χρόνια το διαζύγιο ήταν σχεδόν απαγορευμένο ή δυσχερές, ενώ στον Βορρά ήταν μια ιδιωτική συμφωνία, ένα συμβόλαιο συμβίωσης, όπως εξάλλου εξελίσσεται στις μέρες μας τουλάχιστον θεσμικά (όχι βέβαια ακόμη τελετουργικά) και στον τόπο μας. Θυμίζω πάλι εδώ πως στη Βρετανία η αποχώρηση από τον καθολικισμό και την επιρροή του Πάπα έγινε για έναν γάμο. Επειδή το Βατικανό απαγόρευε το διαζύγιο ο βασιλιάς Ερρίκος Η’ χώρισε τη νόμιμη σύζυγό του (γαλλίδα πριγκίπισσα) και παντρεύτηκε την Αννα Μπολέιν εγκαταλείποντας το Βατικανό. Οι Πάπες θεωρούσαν νόθο τέκνο την κόρη του ζεύγους, αργότερα βασίλισσα Ελισάβετ!

Βέβαια ο πανούργος Ερρίκος άλλαξε δόγμα αλλά κράτησε την καθολική λειτουργία ως θέαμα και μάλλον δεν κατάλαβαν την αλλαγή τα καφεκούτια που έλεγε και ο Παπαδιαμάντης.

Λόγω αυτής της ιδιότυπης ιδιώτευσης ο βόρειος γάμος συνήθως εξελίσσεται σε μια συμβίωση συμβολαιογραφικής συμφωνίας και λόγω καιρικών συνθηκών, αν υπάρχουν διαφορές στο ζεύγος στους παγωμένους χειμώνες μέσα στα σπίτια – κάστρα της ιδιώτευσης, η σχέση εξελίσσεται σε εξοντωτικό πόλεμο κυρίως ανάμεσα στα δύο φύλα.

Ο γάμος εξελίσσεται σε μια οικονομική και συμβατική συμφωνία με όλα τα παρεπόμενα των πιθανών συγκρούσεων για την ιδιοκτησία, την κληρονομιά, την εκπαίδευση των τέκνων, τις σχέσεις με τους άλλους συγγενείς, φίλους, συνεταίρους, αντιπάλους ή εχθρούς.

Στον «Πατέρα» του Στρίντμπεργκ το δράμα εκτυλίσσεται γύρω από το ερώτημα «τίνος είναι το παιδί;». Στον «Μπόρκμαν» «τι επιρροή ασκούν στο παιδί οι δύο γονείς ξεχωριστά και πόσο το παιδί έχει αυτόνομη άποψη».

Στην «Εντα Γκάμπλερ» η ηρωίδα αυτοκτονεί όταν ανακαλύπτει πως είναι έγκυος από έναν άντρα που σιχαίνεται και δεν ελέγχει. Στον Βορρά οι συγγραφείς καταγράφουν φόνους συμφέροντος, ιδεολογίας, κοινωνικής διαφοράς ενώ στον Νότο κυριαρχούν οι συζυγικοί φόνοι πάθους, προδοσίας.

Γι’ αυτό στην «Εντα Γκάμπλερ» είναι εξαίσιο το φινάλε, όταν ένας ψυχρός δικαστής, όταν αυτοκτονεί η ηρωίδα έγκυος από τον άνθρωπο που απεχθάνεται και απορριμμένη από τον άνθρωπο που αγαπά, λέει τη φράση: «Αυτά τα πράγματα δεν γίνονται»! Είναι έξω από τη λογική της προτεσταντικής χάριτος, ένα είδος ευρωπαϊκού κισμέτ!

Ο Μπέργκμαν στις «Σκηνές από έναν γάμο» παρουσιάζει  έναν αγώνα που θυμίζει πάλκο, ρινγκ του μποξ, όπου οι δύο σύζυγοι σχεδόν ηδονίζονται να απαξιώνουν, να ταπεινώνουν, να ξεδοντιάσουν ο ένας τον άλλο με μοναδικό συχνά λόγο να περάσει ο χρόνος της χειμερινής απομόνωσης ή της κοινωνικής μοναξιάς. Δεν θα συναντήσετε ούτε Μήδειες, ούτε Κάρμεν, ούτε Κλυταιμνήστρες, ούτε Στέλλες, ούτε Γέρμες στον Βορρά.

Ο ρόλος του πατέρα είναι κυρίαρχος στον Βορρά. Στην Ελλάδα είχαμε μόνο δύο ρολίστες πατέρες, τον Ρονκάλα στον «Βασιλικό» και τον Βιολάντη. Οι άλλοι είναι σε κωμωδίες! Είτε «εκπαιδεύονται» είτε βλέπουν συνεχώς, όπως στο «Ματς» του Μανιώτη, ποδόσφαιρο στην τηλεόραση, ενώ η μητέρα κυριαρχεί και παιδεύει.

Στο θέατρο Σημείο ο Νίκος Διαμαντής σκηνοθέτησε με σίγουρο μάτι και χέρι το βόρειο ζευγάρι του Μπέργκμαν που «τρώγεται», υπονομεύει ο ένας τον άλλον, απαξιώνεται ο ερωτικός βίος και ο γάμος γίνεται ψυχρή στρατηγική επιβίωση.

Είναι ενδιαφέρον πως τη μετάφραση έκανε έναν από τους σημαντικότερους νέους πεζογράφους μας, ο Χρήστος Χρυσόπουλος, εύστοχης και επιθετικής τόλμης.

Τα εικαστικά ήταν δουλειά της Ασης Δημητρουλοπούλου, οι ψυχροί φωτισμοί της Αννας Σεπώκου.

Οι δύο μονομάχοι σύζυγοι ερμηνεύτηκαν έξοχα χωρίς ρητορική, αλλά με εκρηκτική επιθετικότητα, από την πάντα καίρια και μετρημένη Ιωάννα Μακρή και τον έξοχο χειριστή του υποδόριου δηλητηρίου Πέρη Μιχαηλίδη. Οι νέοι ηθοποιοί Κατερίνα Παρισσινού και Λευτέρης Παπακώστας συμπλήρωσαν το τετράγωνο, όπου οι νέοι θα γίνουν οι προσεχείς μεγάλοι της σφαγής.

Κείμενο:{CR}Ινγκμαρ Μπέργκμαν{CR}Σκηνοθεσία:{CR}Νίκος Διαμαντής{CR}Μετάφραση:{CR}Χρήστος Χρυσόπουλος{CR}Σκηνικά – κοστούμια:{CR}Αση Δημητρου-λοπούλου{CR}Φωτισμοί:{CR}Αννα Σμπώκου{CR}Κατασκευές:{CR}Θανάσης Θαλασσινός{CR}Ερμηνείες: Ιωάννα Μακρή, Πέρης Μιχαηλίδης, Κατερίνα Παρισσινού, Λευτέρης Παπακώστας{CR}Πού:{CR}Θέατρο Σημείο, Χαρ. Τρικούπη 4, Καλλιθέα, τηλ. 210-9229.579