Η μπάλα στη μεγάλη οθόνη

Από την περασμένη Πέμπτη διανέμεται στις αίθουσες το πολύ ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ του Ασίφ Καπάντια «Diego Maradona». Μια συρραφή σπάνιου -αλλά και μη- αρχειακού υλικού που πραγματεύεται την περίοδο που ο αργεντινός άσος του ποδοσφαίρου πέρασε στη Νάπολι τη δεκαετία του 1980. Χάρη στον Μαραντόνα, η ομάδα της Νάπολης ανέβηκε στην Α’ Κατηγορία, κέρδισε δύο φορές το πρωτάθλημα και το Κύπελλο Πρωταθλητριών.

Το ντοκιμαντέρ είναι πλήρες. Περιέχει τις επιτυχίες, τις αποτυχίες, τον θρίαμβο, την πτώση, το εξώγαμο παιδί, τα ναρκωτικά, τη σχέση με την Καμόρα. Και παρότι ασχολείται με πράγματα λίγο ως πολύ γνωστά, καταφέρνει να δημιουργήσει σασπένς. Φυσικά, έχει μπόλικο ποδόσφαιρο, στιγμιότυπα από τη δράση του μεγάλου ποδοσφαιριστή, σε συνδυασμό με την περίπλοκη προσωπικότητά του: ένας ιδιοφυής μπαγαπόντης.

Αν και το ποδόσφαιρο δεν υπήρξε ποτέ το φόρτε του κινηματογράφου (η μυθοπλασία δεν μπορεί να «πιάσει» την αξία του ζωντανού θεάματος), υπάρχουν κάποιες ταινίες που για διάφορους λόγους μας έχουν συνεπάρει, ακόμα και συγκινήσει. Δέκα από αυτές, όλες μυθοπλασίας, θυμόμαστε εδώ, ανάλογα με το θέμα τους.

Πόλεμος

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ναζιστική Γερμανία ενίοτε διοργάνωνε αγώνες ποδοσφαίρου εναντίον των χωρών που είχε κατακτήσει. Οι κατακτητές χρησιμοποιούσαν το δημοφιλές άθλημα για να δώσουν ακόμα μεγαλύτερη έμφαση ακριβώς στο ότι ήταν κατακτητές. Μόνο που δεν νικούσαν πάντα και η πιο θρυλική, ιστορική ήττα της Γερμανίας ήταν απέναντι στους Ουκρανούς: παίζοντας εναντίον της πανίσχυρης τότε Δυναμό Κιέβου, οι Γερμανοί δεν έχασαν μόνο έναν αλλά μια σειρά αγώνων. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό γιατί όλοι οι ουκρανοί ποδοσφαιριστές που έπαιξαν σε αυτούς τους αγώνες εστάλησαν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων στα οποία αρκετοί δεν κατάφεραν να επιβιώσουν.

Η αληθινή αυτή ιστορία έχει εμπνεύσει τον κινηματογράφο. Το 1961, ο ούγγρος σκηνοθέτης Ζόλταν Φάμπρι τη μετέφερε παραλλαγμένη ως «Δύο ημιχρόνια στην κόλαση» («Ket felido a pokolban»). Στην ταινία, αντίπαλη ομάδα των Γερμανών ήταν και πάλι η Δυναμό Κιέβου, αλλά για δραματουργικούς λόγους το σενάριο άλλαξε και μετά τη νίκη των Ουκρανών οι νικητές εκτελέστηκαν ένας προς έναν. Η ταινία παραμένει μία από τις πιο χαρακτηριστικές «ταινίες ποδοσφαίρου», αν και το ποδόσφαιρο δεν ήταν παρά το πρόσχημα για μια ιστορία ηρωισμού και αυτοθυσίας. Το 1981, ο κορυφαίος αμερικανός σκηνοθέτης Τζον Χιούστον υπέγραψε τη δική του, επίσης παραλλαγμένη, εκδοχή πάνω στο ίδιο θέμα. Η «Μεγάλη απόδραση των 11» («Escape to Victory») μπορεί να μην είναι μια σπουδαία ταινία, είναι όμως η πιο διάσημη ταινία ποδοσφαίρου στην ιστορία του κινηματογράφου: παρακολουθούμε την ιστορία μιας ομάδας ποδοσφαιριστών από όλον τον κόσμο, οι οποίοι ως αιχμάλωτοι των Γερμανών σε γαλλικό έδαφος καλούνται να αντιμετωπίσουν τους Γερμανούς ύστερα από μια ιδέα του φανατικού ποδοσφαιρόφιλου και κατά βάση αντιναζιστή διοικητή του στρατοπέδου τους (Μαξ φον Σίντοφ). Στην πραγματικότητα όμως, για τους Συμμάχους το παιχνίδι αποτελεί μια «βιτρίνα» εφόσον παράλληλα προχωρά ένα σχέδιο απόδρασης των αιχμαλώτων παικτών από το γήπεδο στο ημίχρονο. Διάσημοι αστέρες του ποδοσφαίρου κάνουν την εμφάνισή τους στην ταινία, από τον Πελέ μέχρι τον Μπόμπι Μουρ και από τον Κάζιμιρ Ντέινα ως τον Τζον Γουόρκ και τον Οσβάλντο Αρντίλες. Ωστόσο, ο άσχετος από ποδόσφαιρο Σιλβέστερ Σταλόνε κάτω από τα γκολ ποστ των αιχμαλώτων;! Πώς να μην ξενερώσεις!

Χούλιγκαν

«Μείνε μακριά ή βρες τον αληθινό εαυτό σου» θα μπορούσες να πεις ότι είναι το μήνυμα της εξαιρετικής ταινίας του Φιλ Ντέιβις «Χωρίς ταυτότητα» («I.D.», Αγγλία, 1994), στην οποία ένας μυστικός αστυνομικός (Ρις Ντισντέιλ) εισχωρεί στις τάξεις των χούλιγκαν του βρετανικού ποδοσφαίρου για να τις πολεμήσει και σιγά σιγά έρχεται σε απόλυτη ταύτιση με τον χαρακτήρα που υποδύεται. Οχι μόνο απολαμβάνει τη συντροφικότητα της κοινότητας, αλλά η πρόκληση της μάχης και η αίσθηση του κινδύνου τον ωθούν όλο και πιο μακριά από τον αληθινό κόσμο… Μια τρομερή μελέτη του φαινομένου του χουλιγκανισμού, η οποία ξεφεύγοντας από την εκμετάλλευση που θα μπορούσε να προκύψει από το εξεζητημένο περιβάλλον μέσα στο οποίο εντάσσονται οι ήρωές της, σχολιάζει με ακρίβεια το αδιέξοδο της χαμένης ταυτότητας.

Βιογραφία

Αν και δεν έχουν γυριστεί πολλές βιογραφίες ποδοσφαιριστών, μία στην οποία έχω ιδιαίτερη αδυναμία αφορά τον θρύλο του ποδοσφαίρου Τζορτζ Μπεστ (1946 – 2005): είναι το «Best» (Αγγλία, 2000) της Μέρι Μακ Γκούκιαν όπου ο Τζον Λιντς υποδύεται τον επιθετικό της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ και της εθνικής ομάδας της Βόρειας Ιρλανδίας. Σύμβολο για τους συμπατριώτες του, όχι μόνο ζωντανός αλλά και πεθαμένος (όπως φάνηκε από την ανταπόκριση του κόσμου στην κηδεία του), ο Τζορτζ Μπεστ (όπως περίπου και ο Μαραντόνα) είναι ένας πέρα για πέρα κινηματογραφικός ήρωας, ένας «καταραμένος» ποδοσφαιριστής που παρότι ασυναγώνιστος στο γήπεδο ταλαιπώρησε την υγεία του από τις καταχρήσεις που συνέβαλαν στον πρόωρο θάνατό του.

Παιδί – θαύμα

Δεν χρειάζονται πάνω από πέντε λεπτά για να καταλάβει κανείς ότι ο εξάχρονος Γιόχαν Φίμπεν, ο πρωταγωνιστής στο «Φίμπεν, ο μπόμπιρας των γηπέδων» («Fimpen», Σουηδία, 1967), δεν είναι απλώς ταλέντο στο ποδόσφαιρο αλλά έχει το αστέρι! Η άνεσή του μέσα στο γήπεδο, η ευστοχία του αλλά και οι απίστευτες ντρίμπλες του τον καθιστούν στα έξι του χρόνια μέλος της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Σουηδίας. Σύντομα, αναδεικνύεται σε σωτήρα της ομάδας, όμως η δόξα και το χρήμα έρχονται σε αντίθεση με τη μικρή του ηλικία.

Ο πατέρας του Τόμας Βίντερμπεργκ («Οικογενειακή γιορτή»), ο Μπο Βίντερμπεργκ, είναι ο δημιουργός αυτής της τρυφερής κωμωδίας που παρουσιάζει τη βαθιά μοναξιά του παιδιού – θαύματος, καταγράφοντας τα αγεφύρωτα ηλικιακά χάσματα και τα προβλήματα επικοινωνίας ανάμεσα σε δύο κόσμους που δεν γεφυρώνονται, ούτε καν μέσα στο γήπεδο. Στην ταινία εμφανίζεται η εθνική ομάδα της Σουηδίας των αρχών της δεκαετίας του 1970.

Οπαδοί

Διάρκειας μόλις 88′ – δύο λεπτά λιγότερα απ’ όσο διαρκεί ένας κανονικός αγώνας ποδοσφαίρου – η θαυμάσια ταινία «Offside» (Ιράν, 2006) του Τζαφάρ Παναχί εξετάζει τη σχέση των γυναικών του Ιράν με το ποδόσφαιρο δίνοντας την ευκαιρία στον σκηνοθέτη να σχολιάσει, για μια ακόμη φορά, τον σκοταδισμό της ιρανικής κοινωνίας (γεγονός που έχει εμποδίσει τη διανομή του «Offside» στο Ιράν). Εφηβες φίλες του ποδοσφαίρου μεταμφιέζονται σε άντρες προκειμένου να παρακολουθήσουν τον αγώνα Ιράν – Μπαχρέιν, από τον οποίο θα κριθεί αν το Ιράν περάσει στα τελικά του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2006 (ο Παναχί γύρισε την ταινία ενώ παιζόταν ο πραγματικός αγώνας). Τα κορίτσια συλλαμβάνονται και κρατούνται έξω από μια θύρα του γηπέδου για να μεταφερθούν στο Τμήμα Ηθών μετά τη λήξη του αγώνα. Η πύρινη κουβέντα με τους στρατιώτες δίνει αμέσως μια εικόνα από τη νοοτροπία που δυστυχώς επικρατεί ακόμη και στις μέρες μας σε αυτή τη χώρα και ταυτοχρόνως οι ιαχές στην αρένα του γηπέδου δημιουργούν ποδοσφαιρικό σασπένς χωρίς ο θεατής να βλέπει ποδόσφαιρο.

Προπονητής

Βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Ντέιβιντ Πις η «Καταραμένη ομάδα» («Τhe damned united», Αγγλία, 2009), η ταινία του Τομ Χόλαντ, πραγματεύεται το πιο σκοτεινό κεφάλαιο της καριέρας του θρυλικού προπονητή Μπράιαν Χάουαρντ Κλαφ (1935 – 2004), στη θέση του οποίου βρίσκουμε τον βρετανό ηθοποιό Μάικλ Σιν, σε έναν ακόμη ρόλο πραγματικού προσώπου (μετά τον Ντέιβιντ Φροστ και τον Τόνι Μπλερ: τις 44 καταραμένες ημέρες που κάθισε στον πάγκο της πρωταθλήτριας Αγγλίας Λιντς Γιουνάιτεντ – από τις 31 Ιουλίου ως τις 12 Σεπτεμβρίου του 1974). Η διαμονή του Κλαφ στη Λιντς υπήρξε ένας εφιάλτης για όλους, αφού ο ίδιος κατά βάθος μισούσε την ομάδα που κατά τη γνώμη του είχε κερδίσει το έπαθλο με βρώμικες τακτικές και μεθόδους. Εδειχνε την απέχθειά του και οι παίκτες – θρύλοι όπως ο Μπίλι Μπρέμνερ και ο Τζον Τζάιλς δεν έκρυψαν το μίσος τους για εκείνον.

Ιστορικό παιχνίδι

Μια συνάντηση ποδοσφαίρου, Ιστορίας και παιδιού στον κινηματογράφο μπορεί να είναι χρυσός όπως φάνηκε στο «Θαύμα της Βέρνης» («Das Wunder von Bern», Γερμανία, 2003) του Σόνκε Βόρτμαν. Γιατί όπως στο «Goodbye Lenin» ένα σημαντικό πολιτικό γεγονός όπως η πτώση του τείχους του Βερολίνου έδωσε την αφορμή για να ανθήσει μια μικρή, σχεδόν απολιτίκ ταινία που αντανακλούσε την ιστορία ολόκληρης της Γερμανίας, έτσι και στο «Θαύμα της Βέρνης» ένα αληθινό αθλητικό γεγονός χρησιμοποιείται ως εργαλείο για την ανάπτυξη ενός έργου με ουμανιστικό χαρακτήρα. Η ταινία τοποθετείται στη Βέρνη του 1954 και περιστρέφεται γύρω από τη σχέση ενός 11χρονου Γερμανού με τον πρώην αιχμάλωτο στη Ρωσία πατέρα του. Κορύφωσή της ο τελικός του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1954, ο οποίος έτσι όπως αποδίδεται στο «Θαύμα της Βέρνης» θα ενθουσιάσει ακόμα και τους μη ασχολούμενους με το ποδόσφαιρο…

Γυναίκες

Ο Ντέιβιντ Μπέκαμ δεν παίζει στο «Κάν’ το όπως ο Μπέκαμ» («Bend it like Beckham», Αγγλία, 2002), οπότε οι φαν της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ θα πρέπει να αρκεστούν σε ένα φευγαλέο στιγμιότυπό του προς το τέλος της ταινίας), όμως εδώ που τα λέμε αυτό δεν πολυπειράζει γιατί το ποδόσφαιρο λειτουργεί προσχηματικά στην ταινία της Ινδής Γκουριντέρ Τσαντά (η τελευταία ταινία της «Blinded by the light» προβάλλεται στις αίθουσες) που κάνει μια γενικότερη αναφορά στο πείσμα για την πραγμάτωση του άπιαστου (;) ονείρου και την εκπλήρωση των φιλοδοξιών. Συγκεκριμένα, στην ανάγκη μιας κοπέλας (Παρμιντέρ Κ. Ναγκρά) να ακολουθήσει όχι όσα της επιβάλλει ο περίγυρός της (μια οικογένεια Ινδών στα περίχωρα του Λονδίνου), αλλά η καρδιά της: το ποδόσφαιρο.

Σταρ

Βασισμένη στο μυθιστόρημα του Ρόμπερτ Ρίγκμπι, η ταινία «Goal!» (ΗΠΑ, 2005) του Ντάνι Κάνον αποτελεί το πρώτο (και καλύτερο) μέρος μιας τριλογίας με κεντρικό ήρωα έναν ταλαντούχο λατινοαμερικανό ποδοσφαιριστή από το Λος Αντζελες (Κούνο Μπέκερ) που όπως αμέτρητοι σαν αυτόν αθλητές παγκοσμίως ονειρεύεται να γίνει επαγγελματίας ποδοσφαιριστής και να παίξει σε ευρωπαϊκή ομάδα. Πολύ σύντομα θα βρεθεί να παίζει μπάλα μαζί με τα είδωλά του, στη Newcastle United. Η ταινία πραγματοποιήθηκε με τις ευλογίες της FIFA, γεγονός που έκανε τον Μάικλ Γουιντερμπότομ που αρχικώς είχε αναλάβει τη σκηνοθεσία να παραιτηθεί: προκειμένου να παραχωρήσει άδεια για κινηματογράφηση σε πραγματικά γήπεδα, η Παγκόσμια Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου ζήτησε να εγκρίνει το σενάριο. Βέβαια, το γεγονός αυτό, το ότι, δηλαδή, η ταινία γυρίστηκε σε πραγματικά γήπεδα και αθλητικές εγκαταστάσεις στο Νιουκάστλ, αποτελεί τελικά και το βασικότερο προτέρημά της, καθώς με αυτόν τον τρόπο το «Goal» καθίσταται ιδιαίτερα αληθοφανές. Η συμμετοχή μεγάλων ονομάτων του παγκόσμιου ποδοσφαιρικού στερεώματος, όπως οι Ντέιβιντ Μπέκαμ, Ζινεντίν Ζιντάν κ.ά., δίνουν ακόμη μία αύρα ρεαλισμού στην ταινία και γοητεύουν τα πλήθη.