Tο παιχνίδι της νομιμότητας

Εξήντα χρόνια από την περίφημη διπλωματική προσέγγιση Ζορλού – Αβέρωφ στη Ζυρίχη, η Κύπρος εξακολουθεί να γιορτάζει διχοτομημένη, de facto και de bello, την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της.

Το Σύνταγμα της Κύπρου, μολονότι δεν αποτελεί θεσμική έκφραση αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού καθώς ούτε η ελληνοκυπριακή αλλά ούτε η τουρκοκυπριακή κοινότητα συμμετείχαν ποτέ ουσιαστικά στις συζητήσεις των «εγγυητριών» δυνάμεων, αποτελεί, ωστόσο, το μοναδικό κείμενο πάνω στο οποίο πάτησε, έστω για τρία χρόνια, η πολιτική συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων.

Η συνύπαρξη υπήρξε βραχύβια, καθώς η απουσία αυθεντικού κοινωνικού συμβολαίου μεταξύ των προεχόντως ενδιαφερομένων, των Τουρκοκυπρίων και των Ελληνοκυπρίων, οδήγησε σε ένα θεμελιωδώς προβληματικό κείμενο Συντάγματος, που απομάκρυνε μεν τον κίνδυνο διχοτόμησης που προέβλεπε νωρίτερα το σχέδιο Μακμίλλαν, αλλά προσέφερε στον Αντιπρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Κιουτσούκ ένα διαρκές δικαίωμα βέτο που παρέλυσε κάθε ζωτική λειτουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως τον σχεδιασμό και υλοποίηση του φορολογικού συστήματος, τη δομή της κυπριακής αστυνομίας και του στρατού.

Η νομοθετική και διοικητική παράλυση του νεοσύστατου κυπριακού κράτους ώθησε τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο στη μοιραία, όπως αποδείχθηκε, πρόταση συνταγματικής αναθεώρησης 13 σημείων του Κυπριακού Συντάγματος, που περιελάμβανε μεταξύ άλλων την κατάργηση των δικαιωμάτων βέτο του Προέδρου και Αντιπροέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Τουρκία όπως και η τουρκοκυπριακή πλευρά θεώρησαν πως η πρόταση αναθεώρησης του Μακαρίου παραβίαζε τη Συνθήκη Ζυρίχης – Λονδίνου με αποτέλεσμα την ενορχηστρωμένη αποχώρηση από τον δημόσιο βίο της Κύπρου του Κιουτσούκ, των τουρκοκύπριων βουλευτών και σταδιακά των τουρκοκύπριων δημοσίων υπαλλήλων πλην ορισμένων δικαστών και ιδίως ειρηνοδικών. Η συνέχεια γνωστή, με τον εσωτερικό εκτοπισμό, υπό τις οδηγίες της Τουρκικής Οργάνωσης Αντίστασης, 25 με 30 χιλιάδων Τουρκοκυπρίων σε θύλακες που έναν χρόνο μετά τη συνταγματική κρίση καταλάμβαναν το 2% του νησιού, την έκρηξη της διακοινοτικής βίας, τη σύσταση και παράνομη δραστηριότητα της ΕΟΚΑ-Β, το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και τη σε δύο στάδια – παρά την ενδιάμεση αποκατάσταση της κανονικότητας με την ανάληψη καθηκόντων Προέδρου από τον Γλαύκο Κληρίδη – εισβολή των Τούρκων, την εσωτερική εθνοκάθαρση και τουρκική κατάληψη του 36,4% του νησιού, το οποίο αντιστοιχούσε στο 60% της βιομηχανίας, το 65% της αγροτικής παραγωγής και το 80% του τουρισμού του. Η «ολοκλήρωση» των πληθυσμιακών μετακινήσεων έλαβε χώρα κατ’ εφαρμογή της Συμφωνίας ΙΙΙ της Βιέννης, στη βάση της οποίας 45 με 50 χιλιάδες Τουρκοκύπριοι μετακινήθηκαν από τον Νότο στον Βορρά, υπό την επίβλεψη των Ηνωμένων Εθνών. Την εσωτερική αυτή μετακίνηση ακολούθησε ένας ευρύτατος παράνομος εποικισμός 160 χιλιάδων ατόμων από την Τουρκία στη Βόρεια Κύπρο, η οποία στις 13 Φεβρουαρίου του 1975 αυτοανακηρύχθηκε ως το Τουρκικό Ομόσπονδο Κρατίδιο της Κύπρου, ενώ 8 χρόνια αργότερα ως η Τουρκική Δημοκρατία της Βορείας Κύπρου.

Ex injuria jus non oritur λέει μία αρχή του διεθνούς δικαίου, δηλαδή μία διεθνής παρανομία δεν μπορεί να παραγάγει δίκαιο, και έτσι η Τουρκική Δημοκρατία της Βορείας Κύπρου αποκηρύχθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, το οποίο προέτρεψε, συγχρόνως, τη διεθνή κοινότητα να μην αναγνωρίσει το παράνομο καθεστώς.

Σε έναν κόσμο όπου η Realpolitik, οι υδρογονάνθρακες και τα γεωπολιτικά συμφέροντα φαίνεται ότι καθορίζουν την έκβαση των παιχνιδιών στη διεθνή σκακιέρα, η ίδια η τήρηση της νομιμότητας είναι, τελικά, διπλωματικά ζυγίσιμη, καθώς όλα τα κράτη επιθυμούν να διατηρήσουν έστω την επίφασή της στις διεθνείς τους συνδιαλλαγές. Κατά τον τρόπο αυτό, η Τουρκική Δημοκρατία της Βορείας Κύπρου δεν έχει κατορθώσει παρά την πάροδο 45 χρόνων να αναγνωριστεί από κανένα κράτος. Πρέπει συνεπώς να κρατήσουμε πως το μεγαλύτερο διαπραγματευτικό χαρτί των Ελληνοκυπρίων είναι ακριβώς αυτό. Δεν πρόκειται να χάσει την αξία του και πρέπει να παιχτεί σωστά. Και οπωσδήποτε να μην υφαρπαγεί.

Με το Σχέδιο Ανάν υπήρξε ένα σημαντικό, αλλά ευτυχώς όχι καθοριστικό, πισωγύρισμα, καθώς ο χειρισμός και η έκβασή του έδωσε στη διεθνή κοινότητα την εντύπωση της μη συνεργασίας από πλευράς Ελληνοκυπρίων, ενώ έριξε στο τραπέζι και μία πρόταση προβληματική και συνταγματικά μη βιώσιμη, σαν εκείνη που οδήγησε στην πολιτική κρίση του 1963.

Οποιαδήποτε νέα πρόταση θα πρέπει να μην επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος, και γιατί όχι, να ζυγίσει στρατηγικά και διπλωματικά την ίδια την αξία της νομιμότητας. Ο εκτός νομιμότητας χώρος είναι χώρος απομόνωσης, ενώ ο εντός νομιμότητας, αν και όχι αναγκαστικά εύκολος ή βιώσιμος, είναι σε μεγάλο βαθμό αποδεκτός και οριοθετημένος. Μία τέτοια οριοθέτηση θεσπίζει, για παράδειγμα, η αρχή του estoppel: η «αλληλοεξουδετέρωση» αντιφάσεων σε νομικά επιχειρήματα. Η επίκληση από την Τουρκία της Συνθήκης Εγγυήσεως για τη δικαιολόγηση της διατήρησης της στρατιωτικής της παρουσίας στο νησί δε μπορεί να σταθεί ταυτόχρονα με την επιθυμία της για διχοτόμηση του νησιού. Η διχοτόμηση απαγορεύεται ρητά από την ίδια τη Συνθήκη Εγγυήσεως, τη συνθήκη που της δίνει εξ αρχής βήμα στο Κυπριακό.

Η Αννα-Ειρήνη Μπάκα είναι διδάκτωρ Νομικής του Πανεπιστημίου του Χονγκ Κονγκ