Στον αστερισμό του #MeToo

Παρά τα θρυλούμενα, η τηλεοπτική σειρά «Fleabag», που κέρδισε τέσσερα Emmy την περασμένη Δευτέρα, δεν είναι το Αλαμο του φεμινισμού. Τουλάχιστον με την έννοια που έδιναν στον όρο οι γενιές μετά το Αλαμο. Η ίδια η δημιουργός, σεναριογράφος και πρωταγωνίστρια, Φίμπι Γουόλερ Μπριτζ, έχει παραδεχθεί ότι η ηρωίδα της είναι περισσότερο «τσαλακωμένη», «εγωίστρια, κυνική και απαθής» απ’ όσο θα περίμεναν οι θαυμαστές της clean cut σεναριακής χειραφέτησης. Στο πρώτο επεισόδιο μια γκουρού ρωτάει πόσες από τις γυναίκες της ομαδικής θεραπείας θα αφιέρωναν – αλήθεια, τώρα – «πέντε χρόνια από τη ζωή τους για να αποκτήσουν το τέλειο σώμα». Μόνο η Fleabag και η αδερφή της Κλερ σηκώνουν το χέρι προκαλώντας ένα κύμα έκπληξης και αποτροπιασμού. «Είμαστε κακές φεμινίστριες» ψιθυρίζει η πρωταγωνίστρια προς τον θεατή βάζοντας λεζάντα στον αυτοσαρκασμό της σειράς.

Το νικηφόρο «Fleabag» είναι ένα σημείο των καιρών. Ξεκίνησε νωρίτερα (το 2016), αλλά ωρίμασε την περίοδο που γιγαντωνόταν το κίνημα #MeToo, το οποίο τον επόμενο μήνα κλείνει δύο χρόνια. Και ξαφνικά όλα στη βιομηχανία του θεάματος έμοιαζαν να κινούνται κάτω από τον αστερισμό του. Ο Γούντι Αλεν έπρεπε να απαντήσει στη χιλιοστή ερώτηση για την Ντίλαν Φάροου, η τελετή απονομής των περσινών Οσκαρ υπηρέτησε το πνεύμα του girl power, η Αριάνα Γκράντε ανακηρύχτηκε σε μία από τις «αποστόλους» του κινήματος, όταν αποκάλυψε ότι ο επίσκοπος στην κηδεία της Αρίθα Φράνκλιν έπιασε το στήθος της.

Οι κατηγορίες σε βάρος του μεγαλοπαραγωγού Χάρβεϊ Γουάινστιν πυροδότησαν δεκάδες εστίες στον χώρο του θεάματος μεταφέροντας στις δικαστικές αίθουσες αθέατες όψεις από το πανηγύρι της εξουσίας και της ματαιοδοξίας. Από μία άποψη, το #MeToo συνεχίζει την καταγγελία της τοξικής αρρενωπότητας και της σεξουαλικής παρενόχλησης, η καλλιτεχνική διάσταση της οποίας εντοπίζεται ήδη στη δεκαετία του 1970, με τις καινοτόμες περφόρμανς των Σούζαν Λέισι και Λέσλι Λάμποβιτζ. Θα ήταν άδικο, λοιπόν, να μην αναγνωρίσει κανείς ότι δίνει φωνή σε ανθρώπους που μέχρι πρότινος είχαν συμμορφωθεί με τον νόμο της σιωπής. Ή ότι δεν συμβάλλει στην προσπάθεια για ισότιμη εκπροσώπηση των φύλων στην καλλιτεχνική έκφραση.

Στα όρια της εκδικητικότητας. Από τη στιγμή, ωστόσο, που απελευθερώθηκε το τζίνι δεν μπορεί να ελέγξει το ίδιο τη δυναμική του. Παράλληλα με την καταγγελία διαδόθηκαν τα κρούσματα πολιτικής ορθότητας, σε ένα φάσμα που ξεκινούσε από την προληπτική λογοκρισία και έφτανε στην εκδικητικότητα. Στην πρόσφατη Διεθνή Εκθεση της Βασιλείας η visual artist Αντρέα Μπόουερς αφιέρωσε στο κίνημα του #MeToo την έκθεσή της με φωτογραφίες γυναικών που κατήγγειλαν τον Γουάινστιν. Αναγκάστηκε, όμως, να κατεβάσει ορισμένες, ύστερα από τη διαμαρτυρία μιας δημοσιογράφου που δεν άντεχε να βλέπει εκτεθειμένο το προσωπικό της τραύμα. Το Spotify, από την άλλη, αφαίρεσε από τους αλγορίθμους του το όνομα του καλλιτέχνη της R&B R. Kelly, όταν ο τελευταίος κατηγορήθηκε για σεξουαλική παρενόχληση (απόφαση την οποία πήρε τελικά πίσω). Και ο γαλλοτυνήσιος σκηνοθέτης Αμπντελατίφ Κεσίς βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα, στο τελευταίο Φεστιβάλ των Καννών, εξαιτίας της ταινίας «Mektoub, αγάπη μου» όπου κυριαρχούσαν τα πλάνα γυναικείων γλουτών υπό την ηδονοβλεπτική ματιά αντρών.

Σε ένα άλλο υποκεφάλαιο της καθημερινής πολιτιστικής ατζέντας, τα μουσεία δέχονται συχνά πιέσεις να «διαχειριστούν» με τρόπο πολιτικώς ορθό τα εκθέματά τους. Μέσα στη χρονιά η Πινακοθήκη του Μάντσεστερ κατέβασε τον πίνακα «Ο Υλας και οι Νύμφες» του προ-ραφαηλίτη J.W. Waterhouse ενδίδοντας σε «επώνυμες καταγγελίες ιδιωτών». Ποια ήταν, αλήθεια, η αιτία, που οι θεατές του 2019 σκανδαλίζονταν με ένα έργο του 1896; Απεικόνιζε τις γυναικείες φιγούρες να αναδύονται γυμνόστηθες από μια λίμνη με νούφαρα, έτοιμες να σαγηνεύσουν τον Υλα παρασύροντάς τον στον χαμό. Να υποθέσουμε τη συνέχεια του συλλογισμού, χωρίς να έχουμε την πλήρη δικογραφία στα χέρια μας; «Ο πίνακας συμβάλλει στη διαιώνιση του στερεοτύπου που θέλει τις γυναίκες απειλητικές για την ανδρική σεξουαλικότητα» (για την ιστορία, το δημοτικό συμβούλιο του Μάντσεστερ επανέφερε τον πίνακα μία εβδομάδα αργότερα). Τελευταίο σημείο των καιρών οι λεγόμενοι «αναγνώστες ευαισθησίας», τους οποίους πληρώνουν μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι του εξωτερικού για να σκανάρουν τα κείμενα και να εντοπίσουν πιθανά σημεία που προσβάλλουν κοινωνικές ομάδες.

Κανείς δεν είχε προβλέψει ότι από ένα hashtag θα φτάναμε στα post-it των βιβλίων και τις κόκκινες κορδέλες των πινάκων, με τον ίδιο τρόπο που η Καθολική Εκκλησία είχε καλύψει κάποτε τα γυμνά σώματα των αγίων στην «Τελική Κρίση» του Μικελάντζελο. Γι’ αυτό και πολλοί σπεύδουν σήμερα να διαχωρίσουν τη θέση τους κάθε φορά που η ιδεολογική ορθότητα παίρνει κεφάλι από την αισθητική κρίση. Οταν η δημιουργία περνιέται για αντανάκλαση μιας κυρίαρχης  άποψης και οι κατά τεκμήριο εικονοκλάστες καλούνται να υπηρετήσουν την καινούρια νόρμα. Αν καταφέρνουν, λοιπόν, κάτι σειρές όπως το Fleabag είναι ότι δείχνουν τον φεμινισμό όχι ως το ύστατο καταφύγιο ενόψει της ανδρικής απειλής. Αλλά ως το μέτρο που μένει ακόμη να κατακτηθεί.