Ο ρόλος της Κοινωνίας Πολιτών

Τα τελευταία χρόνια ο όρος κλιματική αλλαγή συναντάται όλο και πιο συχνά τόσο στην καθημερινότητά μας, όσο και σε εκθέσεις διεθνών οργανισμών και οργάνων. Οχι άδικα. Η συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως οι τυφώνες, οι μεγάλης έντασης βροχοπτώσεις, αλλά και οι υψηλές θερμοκρασίες, αποτελούν πλέον κομμάτι της καθημερινής μας ζωής και μας θυμίζουν συνεχώς πως το κλίμα αλλάζει ραγδαία.

Χαρακτηριστικές είναι οι διάφορες μελέτες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας τα τελευταία χρόνια και καταδεικνύουν την αλματώδη αύξηση των ανθρώπινων απωλειών λόγω ακραίων φαινομένων όπως οι πλημμύρες και η αύξηση της θερμοκρασίας. Παρά τις, ευτυχώς λίγες φωνές που υποστηρίζουν πως η κλιματική αλλαγή είναι ένα φυσικό φαινόμενο και δεν οφείλεται σε ανθρωπογενείς παράγοντες και συνεπώς η όποια συζήτηση γίνεται γύρω από αυτή επιτελεί άλλους σκοπούς, τα περισσότερα κράτη συμφωνούν πως πρέπει να ληφθούν μέτρα για τον μετριασμό των επιπτώσεών της. Εντούτοις, παρά τις δεσμεύσεις που υιοθέτησαν τα κράτη μέσω της Συμφωνίας του Παρισιού το 2015, φαίνεται πως χρειάζεται πιο εντατική και συντονισμένη προσπάθεια για να αποφευχθεί η άνοδος της θερμοκρασίας πάνω από τον 1,5 βαθμό C, όπως υποδεικνύεται από τη Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή του ΟΗΕ.

Ενα από τα γνωρίσματα της παγκοσμιοποίησης είναι η αλματώδης βελτίωση της επικοινωνίας και της διάδρασης ανάμεσα σε πολίτες σε όλο τον κόσμο. Τα κοινωνικά κινήματα έχουν αποκτήσει πλέον άλλη διάσταση, καθώς μπορούν και ξεπερνούν τα στενά χωροταξικά όρια. Ιδιαίτερα όταν οι πολίτες αναγνωρίζουν πως ένα θέμα που διακυβεύεται αφορά, λίγο πολύ, όλους, τότε η συμμετοχή τους σε δράσεις με σκοπό την περαιτέρω ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, αλλά και την ενεργοποίηση των κρατών για την υιοθέτηση πιο αποτελεσματικών πολιτικών γίνεται πιο συντεταγμένα και δυναμικά.

Η Κοινωνία Πολιτών αποτελεί τη σφαίρα οικειοθελούς συντονισμού μεταξύ θεσμών – όπως η οικογένεια και το κράτος – οργανισμών και ατόμων με γνώμονα την προώθηση κοινών στόχων. Συχνά μέσα από την Κοινωνία Πολιτών αναδύονται πρόσωπα τα οποία μέσω του ακτιβισμού και της προβολής του εμπνέουν και κινητοποιούν ευρύτερες δράσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των τελευταίων εβδομάδων αποτελεί η νεαρή σουηδή ακτιβίστρια Γκρέτα Τούνμπεργκ, η οποία διέσχισε τον Ατλαντικό με ένα ιστιοπλοϊκό με σκοπό να διατρανώσει την ανάγκη για περαιτέρω χρήση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας. Η Τούνμπεργκ, που ενέπνευσε το κίνημα «σχολική απεργία για το κλίμα», ολοκληρώνοντας το ταξίδι της παρακολούθησε από κοντά τόσο τη συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή στη Νέα Υόρκη, όσο και τη Διάσκεψη των Μερών για την Κλιματική Αλλαγή (COP 25) που έλαβε χώρα αργότερα στο Σαντιάγο της Χιλής.

Η συμβολή της Κοινωνίας Πολιτών στη διαμόρφωση των κρατικών πολιτικών για την κλιματική αλλαγή και εν γένει στη χάραξη της περιβαλλοντικής πολιτικής από τα κράτη μόνο πρόσφατη δεν είναι. Η αξία της που προέρχεται από την ποικιλομορφία της έχει αναγνωριστεί ήδη από τη Σύνοδο Κορυφής του Ρίο το 1992, η οποία αναγνώρισε τα μέλη της Κοινωνίας Πολιτών ως βασικούς συνδιαμορφωτές του ολοκληρωμένου σχεδίου βιώσιμης ανάπτυξης γνωστού και ως Οδηγού 21 ή Agenda 21.

Στην Ελλάδα, τον Δεκέμβριο του 2018, ένα μήνα αφότου τέθηκε σε διαβούλευση από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας το νέο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), η Κοινωνία Πολιτών μέσω 34 ΜΚΟ αντέδρασε (ξανά) ζητώντας την εναρμόνισή του με την αναθεωρημένη έκθεση της IPCC. Οι ΜΚΟ προχώρησαν σε δράσεις ευαισθητοποίησης  («Συμμαχία για το Κλίμα») με 24 οργανώσεις να προσυπογράφουν, τον Ιούνιο του 2019, κείμενο θέσεων και ευαισθητοποίησης για άμεση αλλαγή στις εθνικές πολιτικές. Και όλα αυτά όταν για τη χώρα προβλέπεται πως το 1/3 των εδαφών κινδυνεύει να ερημοποιηθεί.

Εμπνευσμένη από την Γκρέτα, η νέα γενιά στην Ελλάδα εντάχθηκε στο μαθητικό κίνημα «Fridays For Future», και με την υποστήριξη της «Συμμαχίας για το Κλίμα» που πλέον απαριθμεί 31 οργανώσεις στην Ελλάδα, επιδιώκει να πιέσει στην υιοθέτηση πιο δραστικών μέτρων για την προστασία του περιβάλλοντος. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: Ποιες είναι οι δυνατότητες της Κοινωνίας Πολιτών να ασκεί επιρροή στα διεθνή και εθνικά κέντρα διαμόρφωσης και άσκησης πολιτικής;

Ο δρ Αναστάσιος Βάλβης διδάσκει στο Τμήματα Πολιτικής Επιστήμης & Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και είναι επιστημονικός συνεργάτης του Κέντρου Μελετών Ασφάλειας