Κλιματική αλλαγή και ασφάλεια

Η κλιματική αλλαγή, ειδικά τα τελευταία χρόνια, έχει συνδυαστεί με τις μεγάλες φυσικές καταστροφές που βιώνει ο πλανήτης. Φωτιές, πλημμύρες, ξηρασίες και τυφώνες είναι ίσως οι χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις καταστροφών που εξελίσσονται με δριμύτητα, αλλά και με πολλαπλασιαστική συχνότητα. Οι καταστροφές στο Μάτι και τη Μάνδρα σημάδεψαν έντονα την ελληνική κοινωνία. Φέτος, οι μεγάλες φωτιές στον Αμαζόνιο κινητοποίησαν την παγκόσμια κοινή γνώμη. Υστερα από κάθε καταστροφή, ιδιαίτερα αν αυτή αφήσει πίσω της θύματα, ξεσπά η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της. Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή είναι έντονη και οι αντιπαραθέσεις οξύτατες. Κάτι που είδαμε άλλωστε και μετά τη φονική πυρκαγιά στο Μάτι το 2018. Είναι αναμενόμενο, μία καταστροφή προκαλεί εντονότερα το ενδιαφέρον, κυρίως χάρη στις δραματικά απτές επιπτώσεις της. Η κλιματική αλλαγή από την άλλη δεν είναι τόσο εύκολο να γίνει αντιληπτή, για αυτό άλλωστε και υπάρχει αμφισβήτησή της από ορισμένους κύκλους παγκοσμίως (όπως για παράδειγμα ο πρόεδρος Τραμπ). Αυτός είναι και ο λόγος που το ζήτημα αυτό δεν καταφέρνει να παραμείνει στο επίκεντρο της πολιτικής και της ενημέρωσης για μακροχρόνιο διάστημα.

Η κλιματική αλλαγή είναι ωστόσο και ζήτημα ασφάλειας (παγκόσμιας, εθνικής, εσωτερικής και ανθρώπινης). Ηδη από τη δεκαετία του 1970 είχαν διατυπωθεί οι πρώτες επιστημονικές θεωρίες για τη σύνδεση του περιβάλλοντος με την ασφάλεια. Οι πρώιμοι μελετητές, όπως ο Falk, o Brown και ο Ulman αντιμετωπίστηκαν με σκεπτικισμό, ακόμη και με χλεύη. Το ίδιο και ο Tomas Homer Dixon, όταν ανέπτυξε την πρώτη ολοκληρωμένη θεωρητική προσέγγιση για τις περιβαλλοντικές συγκρούσεις. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου κανείς, ειδικότερα στη Δύση, δεν μπορούσε να πιστέψει πως η αλλαγή του κλίματος θα προκαλέσει συγκρούσεις. Σήμερα, δυστυχώς, οι θεωρίες έχουν επιβεβαιωθεί δραματικά. Συγκρούσεις όπως αυτή στο Νταρφούρ έχούν περιβαλλοντικό υπόβαθρο, η αφορμή για τον λιμό στη Σομαλία και την εμφάνιση της Boko Haram στη Νιγηρία ήταν οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι μετακινούνται λόγω περιβαλλοντικών συνθηκών. Η ένταση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, ειδικά στις χώρες της Αφρικής, μπορεί να προκαλέσει αστάθεια ή ακόμη και να οδηγήσει στην κατάρρευση κρατών.

Για να έρθουμε όμως και στην περίπτωση της Ελλάδας και των ευρωπαϊκών κρατών. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εντείνουν τις φυσικές καταστροφές. Η άνοδος της θερμοκρασίας και η διεύρυνση του αριθμού των ημερών καύσωνα ανά έτος είναι βασικές συστημικές αιτίες που δυσχεραίνουν τον κίνδυνο των πυρκαγιών. Οι επιπτώσεις ασφάλειας της κλιματικής αλλαγής δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν όμως με παραδοσιακές στρατιωτικές λογικές. Το έχει πει με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο (αν και προφανώς ειρωνικά) ο θεωρητικός του ρεαλισμού James Wirzt «πείτε μου πόσοι στρατιώτες χρειάζονται για να κλείσει η τρύπα του όζοντος και τότε θα παραδεχτώ πως το περιβάλλον είναι ζήτημα ασφάλειας».

Εχει όμως δίκιο. Η κλιματική αλλαγή, όπως και οι φυσικές καταστροφές δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με παραδοσιακούς όρους ασφάλειας και κατασταλτικά. Χρειάζεται προληπτική και προδραστική (Proactive) φιλοσοφία και σχεδιασμός. Ο σχεδιασμός ασφάλειας (εσωτερικής και εξωτερικής) πρέπει να ενσωματώσει την παράμετρο της κλιματικής αλλαγής. Ισως κάποιους τους ξενίζει η ασφαλειοποίηση του κλίματος, είναι όμως ίσως ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος για να διατηρηθεί ζωντανό το καμπανάκι για το κλίμα. Οπως λένε και τα παιδιά «ο πλανήτης θα μας εκδικηθεί».

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος, δρ. ευρωπαϊκής ασφάλειας και νέων απειλών