Η, ξεχασμένη, λύση {LF}για τη μεγάλη επιστροφή

Η απορριφθείσα πρόταση του Πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, για τον δανεισμό των μαρμάρων από το Βρετανικό Μουσείο, των γλυπτών από τις μετόπες του σπουδαίου ναού, και την επανένωσή τους στο Μουσείο της Ακρόπολης, ανακίνησε τη συζήτηση γύρω από μια πάγια διεκδίκηση του ελληνικού κράτους, την οποία πρώτη έφερε η Μελίνα Μερκούρη και, στη συνέχεια, από καιρού εις καιρόν, ανακαλεί η ελληνική πολιτική. Εως σήμερα, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν το ζήτημα οι Βρετανοί είναι πάγιος. Αρνούνται τα ελληνικά επιχειρήματα και κάθε συζήτηση για επιστροφή, ουσιαστικά για εκχώρηση των μαρμάρων του Παρθενώνα στην Ελλάδα, επικαλούμενοι την ύπαρξη τίτλου παραχώρησής τους από τη νόμιμη τότε οθωμανική κυβέρνηση. Από την έναρξη της αρχικής διεκδίκησης έως σήμερα, το ελληνικό αίτημα βρίσκει απέναντι τη σθεναρή άρνηση του Βρετανικού Μουσείου, που επίσης επικαλείται την κυριότητά του επί των ελληνικών γλυπτών.

Ως γνωστόν, στο Βρετανικό Μουσείο ανήκουν δεκαπέντε μετόπες του Παρθενώνα, που μεταφέρθηκαν από τον Λόρδο του Ελγιν από το 1801 έως το 1804. Μία από τις μετόπες βρίσκεται στην Αθήνα και σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο της Ακρόπολης, στην αίθουσα που έχει φτιαχτεί για να υποδεχτεί και τις υπόλοιπες, αν και όταν επιτευχθεί ο στόχος της επανένωσης του γλυπτικού συμπλέγματος. Μία ακόμα εκτίθεται στο Λούβρο.

Συνήθως, όταν η ελληνική πλευρά, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θέτει ζήτημα επιστροφής των μαρμάρων και έκθεσης του συνόλου του έργου, κυριαρχεί μια ρητορική της σύγκρουσης. Η μία πλευρά, η ελληνική, επικαλείται τη Μελίνα Μερκούρη που ταυτίζει τα μάρμαρα με «την ουσία της ελληνικότητάς μας», ενώ η άλλη επικαλείται την κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου επ’ αυτών. Με βάση αυτή την αντίθεση, ακόμα και ο δανεισμός των μερών του μνημείου στην Ελλάδα μοιάζει ατελέσφορος. Η δύσκολη ερώτηση θα μπορούσε να είναι:

– Και μετά την επανένωση, τι;

Είναι αδιανόητο πως τα μάρμαρα θα μπορούσαν να επανενωθούν και, στη συνέχεια, να αποκοπούν εκ νέου και να παραδοθούν στους κατόχους τους. Για το ελληνικό φαντασιακό και τους εκφραστές του μια τέτοια πράξη θα ισοδυναμούσε με την απόλυτη παράδοση, και με αποδοχή της απόσυρσης της χώρας από τη διεκδίκηση της κυριότητας των μαρμάρων. Αυτή τη διάσταση την υπολογίζουν και στη Βρετανία.

Η πρόταση Βενιζέλου. Είναι λοιπόν ατελέσφορη η ελληνική προσπάθεια να επανενωθούν τα μάρμαρα από τις μετόπες του Παρθενώνα, στην Αθήνα; Υπάρχει ένας τρόπος αλλά είναι πολύ πιο σύνθετος – και συνολικά, αλλά και τις επιμέρους λεπτομέρειές του, έχει προβλέψει ο εισηγητής του. Ο οποίος δεν είναι άλλος από τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Η πρότασή του, που θα παραθέσω παρακάτω, μάλιστα, είναι πολύ πρώιμη. Πρωτοδιατυπώθηκε την πρώτη περίοδο που διετέλεσε υπουργός Πολιτισμού (1996-1999) και συνδέθηκε με το οραματικό ακόμα σχέδιο δημιουργίας του Μουσείου της Ακρόπολης και την ιδέα της επανένωσης των μαρμάρων κάτω από τη στέγη του. Ο Βενιζέλος, τον Ιούλιο του 1997 είχε παραδώσει στον τότε βρετανό ομόλογό του, Μαρκ Φίσερ, προσεκτικά διατυπωμένο μνημόνιο για την επιστροφή των μαρμάρων στην Αθήνα – ενώ στην πορεία κατ’ επανάληψη έδωσε την πρότασή του στην UNESCO.

Για να υλοποιηθεί το όραμα της επανένωσης των μαρμάρων, καταρχάς προϋποτίθεται η καλή θέληση και η συνεννόηση από τις δύο πλευρές, την ελληνική και τη βρετανική. Αυτό είναι βασικό διότι δεν έχει νόημα η εκατέρωθεν αντιδικία για το θέμα της κυριότητας των γλυπτών. Η κάθε πλευρά θα μπορούσε να διατηρήσει την άποψή της, αλλά οι δύο θα χρειαζόταν να διακηρύξουν από κοινού ότι τα γλυπτά, στην ολότητά τους, είναι οικουμενική κληρονομιά, ανήκουν στην ανθρωπότητα. «Τα μάρμαρα του Παρθενώνα δεν είναι αυτοτελή», έλεγε τότε το μνημόνιο Βενιζέλου. «Είναι αναπόσπαστα εκ γενετής στοιχεία του μνημείου του Παρθενώνα, του μείζονος και συμβολικού μνημείου του δυτικού πολιτισμού. […] Το αίτημα της επιστροφής των μαρμάρων δεν τίθεται ουσιαστικά από την ελληνική κυβέρνηση στο όνομα του ελληνικού έθνους ή της ελληνικής ιστορίας. Τίθεται στο όνομα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και με τη φωνή του ίδιου του ακρωτηριασμένου μνημείου που αξιώνει την επιστροφή των μαρμάρων του».

Αν γινόταν από κοινού δεκτή αυτή η παραδοχή, το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η δημιουργία παραρτήματος του Βρετανικού Μουσείου στην Αθήνα. Στόχος είναι η συνεργασία του Βρετανικού Μουσείου και του Μουσείου της Ακρόπολης, προκειμένου να επανενωθούν τα γλυπτά σε ένα ενιαίο σύνολο και να εκτίθενται στον χώρο που έχει ετοιμαστεί, στο Μουσείο της Ακρόπολης, ως κοινή έκθεση των δύο οργανισμών. Η έκθεση στην Αθήνα θα ανήκει και στα δύο μουσεία, και προφανώς θα ήταν ευκολότερη η μεταφορά και της μετόπης που ανήκει στο Λούβρο και η συμπλήρωση του έργου.

Σε αντάλλαγμα, η ελληνική πλευρά θα μπορούσε, στο διηνεκές, να δανείζει ιδιαίτερης σημασίας αρχαιολογικά μνημεία στο Βρετανικό Μουσείο, τα οποία θα εκτίθενται υπό τη μορφή περιοδικών εκθέσεων στην αίθουσα του Βρετανικού Μουσείου όπου σήμερα εκτίθενται τα γλυπτά του Παρθενώνα. Τα γλυπτά, σήμερα, ανήκουν στη μόνιμη συλλογή του Μουσείου, συνεπώς η πρόσβαση των επισκεπτών σ’ αυτά είναι δωρεάν – για να αντιμετωπιστεί το κόστος φύλαξης και συντηρησης, συχνά, ο χώρος διατίθεται για δεξιώσεις έναντι ακριβού ενοικίου. Οι περιοδικές εκθέσεις, αντίθετα, μπορούν να εξασφαλίζουν σοβαρά έσοδα, αφού το Βρετανικό Μουσείο θα μπορεί να βάλει εισιτήριο.