Ανεξάρτητες αρχές «εγνωσμένου κύρους»

Η πρόσφατη, ταραχώδης, μερική ανασυγκρότηση της Επιτροπής Ανταγωνισμού επανέφερε στην επικαιρότητα μια διαχρονική, καταστατική παθογένεια που συναρτάται με την ίδια την υπόσταση των ανεξάρτητων αρχών. Η διαφορά, ωστόσο, αυτή τη φορά συνίσταται στη σφοδρότητα της πολιτικής σύγκρουσης και στη συνακόλουθη ανάγκη για επείγουσα αποκατάσταση του τρωθέντος κύρους των Αρχών. Το ειδικότερο ζήτημα που βρέθηκε στην αφετηρία του προβλήματος συνδέεται με τα κριτήρια επιλογής των μελών που συγκροτούν τις διοικήσεις των ανεξάρτητων αρχών. Δεν είναι, μάλιστα, η πρώτη φορά που η σχετική διαδικασία τροφοδοτεί με αρνητικές ειδήσεις την επικαιρότητα. Εντελώς ενδεικτικά θυμίζουμε την περιπετειώδη και πολυκύμαντη επίσης προσπάθεια για την επιλογή μελών στο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης.

Είναι δε χαρακτηριστικό ότι τόσο για τις πέντε ανεξάρτητες Aρχές των οποίων η ύπαρξη προβλέπεται στο Σύνταγμα, όσο και για τις λοιπές που διαθέτουν νομοθετικό έρεισμα, η πρόβλεψη του νόμου σε σχέση με τα κριτήρια επιλογής των μελών τους παραπέμπει κατά κανόνα, στην αόριστη νομική έννοια του «εγνωσμένου κύρους» – συνάρτηση επιστημονικής και επαγγελματικής αρτιότητας  -, σε συνάφεια με το θεματικό αντικείμενο της Αρχής, χωρίς εξαντλητική απαρίθμηση τυπικών και ουσιαστικών προσόντων.

Η διατύπωση του νόμου φαίνεται να μην αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες και εννοιολογικές συγχύσεις: ζητούμενο από τον ιδανικό υποψήφιο είναι αποκλειστικά η υψηλή τεχνογνωσία στο πεδίο αρμοδιότητας της Αρχής. Δεδομένου δε ότι ένας από τους γενεσιουργούς λόγους ίδρυσης των Αρχών είναι η ανάγκη εξειδικευμένης γνώσης σε νεοπαγή πεδία τεχνολογιών αιχμής, η ανοχή του εγχώριου πολιτικού συστήματος στην παρείσφρηση κομματικών κριτηρίων είναι prima facie, απολύτως εκτός θέματος. Συνδέεται, ωστόσο, με χρόνιες παθογένειες αυτού του συστήματος και της μόνιμης άπωσής του προς κάθε προοπτική ουδετερότητας της δημόσιας διοίκησης.

Σημειωτέον δε, ότι στην πρόσφατη συζήτηση περί συνταγματικής αναθεώρησης, η πρόταση για τροποποίηση του άρθρου 101Α του Συντάγματος υπήρξε από τις λίγες διατάξεις που οδεύει στην επόμενη φάση της διαδικασίας έχοντας διασφαλίσει ευρύτατη πλειοψηφία. Συγκεκριμένα, ευχερώς – και μάλλον ευχαρίστως – συμφωνήθηκε από τις κοινοβουλευτικές δυνάμεις, η μείωση της ελάχιστης αναγκαίας πλειοψηφίας στη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής – αρμόδιο όργανο, εν προκειμένω – για την ανάδειξη των μελών στις συνταγματικά κατοχυρωμένες Αρχές: αντί, δηλαδή, των 4/5 που απαιτούνται σήμερα, εφεξής προτείνεται να αρκούν τα 3/5. Η έκπτωση αυτή ομοφώνως αποδόθηκε στην ανάγκη άρσης των αδιεξόδων που κατ’ επανάληψη έχουν προκληθεί, στο πρόσφατο παρελθόν, στη διαδικασία στελέχωσης των Αρχών λόγω της απροθυμίας των κομμάτων να συναινέσουν σε επιλογές κοινώς αποδεκτές. Είναι δε εντυπωσιακό το γεγονός ότι αντί να επισημανθεί ως παθογένεια η απόκλιση από τον κανόνα του «εγνωσμένου κύρους» και η παραφθορά της διαδικασίας με την παρείσφρηση και τελικά, επικράτηση εξωνομικών, κομματικών κριτηρίων, άπαντες – ή περίπου – προκρίνουν ως βέλτιστη λύση την εύκολη λύση που συνίσταται στη συρρίκνωση των ελάχιστων αναγκαίων πλειοψηφιών. Φαίνεται να παραγνωρίζεται μάλιστα εντελώς το γεγονός ότι η ομοφωνία ή οι αυξημένες πλειοψηφίες που απαιτεί σήμερα το Σύνταγμα στοχεύουν στην ενίσχυση της νομιμοποίησης και του κύρους των Αρχών, δεδομένου του ιδιαιτέρως κρίσιμου και παρεμβατικού ρόλου που διαδραματίζουν σε ευαίσθητα πεδία της τρέχουσας διοίκησης. Ακόμη πιο εντυπωσιακή, είναι και η μάλλον σύμφωνη γνώμη της θεωρίας επ’ αυτού. Προκρίνοντας την αρχή της σκοπιμότητας – που εν προκειμένω συνίσταται στην ταχεία και λυσιτελή στελέχωση των Αρχών -, προσπερνάται συνοπτικώς η ανάγκη για προσήλωση στο «εγνωσμένο κύρος» ως αποκλειστικό κριτήριο για την αξιόπιστη στελέχωση των Αρχών.

Η χειραφέτηση των ευαίσθητων πεδίων αρμοδιότητας των ανεξάρτητων Aρχών από την κυβερνητική μονοτροπία και η αποκομματικοποίηση νησίδων της δημόσιας διοίκησης αποτελεί προς το παρόν ανεκπλήρωτο δικαιοκρατικό αίτημα και διαρκή εκκρεμότητα της ελληνικής πολιτείας. Συνεπώς, είναι τουλάχιστον άξιο προσοχής το γεγονός πως ενώ η διαπίστωση αυτή αποτελεί επί της αρχής κοινό τόπο για όλες τις κομματικές δυνάμεις, φτάσαμε στην πράξη, στο πρόσφατο θερμό επεισόδιο της Επιτροπής Ανταγωνισμού. Προς άρση του αδιεξόδου, μετά τις θεσμικώς προβληματικές επιλογές και τους οριακούς χειρισμούς που κατέληξαν σε οξεία πολιτική αντιπαράθεση, η συζήτηση επανήλθε στην ανάγκη αποκάθαρσης των κριτηρίων επιλογής των μελών.

Στην κυριολεξία, μιλάμε για αλλαγή παραδείγματος, την οποία υπαγόρευσε η ανάγκη απόδρασης από το αδιέξοδο των κομματικών εμμονών. Μετά την πλήρη χρεοκοπία των παραδοσιακών, ελληνοπρεπών διαδικασιών στελέχωσης των ανεξάρτητων αρχών, η επαναφορά στη νομιμότητα του εγνωσμένου κύρους προβάλλει ως η μόνη εφικτή επιλογή προς αποκατάσταση της θεσμικής δυστοπίας.

Έστω και έτσι, πάντως, ως εξέλιξη δηλαδή, που επιβλήθηκε από τη συγκρουσιακή δυναμική του πραγματικού, το ζήτημα των κριτηρίων επιλογής τέθηκε προς την απολύτως ορθολογική κατεύθυνση. Η προσήλωση στο «εγνωσμένο κύρος» και στην τεχνοκρατική επάρκεια των μελών των ανεξάρτητων Aρχών προϋποθέτει, ωστόσο, τολμηρή διάρρηξη των πελατειακών σχέσεων και των κομματικών υποσχετικών. Κι αυτό στα καθ’ ημάς, εάν και εφόσον συντελεστεί κάποτε και εμπεδωθεί ως ανατροπή διαρκείας, στον χρόνο, θα αποτελέσει αληθινή επανάσταση· για την ακρίβεια, θα εγκαινιάσει νέα εποχή στην ιστορία των ελληνικών θεσμών και νέο modus operandi στο πεδίο της τρέχουσας διοίκησης.

Σε διαφορετική περίπτωση, οι μελαγχολικές διαπιστώσεις και οι αγωνιώδεις αφορισμοί για τις εκθετικές διαστάσεις που έλαβε το brain drain της τελευταίας δεκαετίας, κάθε άλλο παρά πειστικοί ακούγονται. Για να αναταχθεί η περιρρέουσα αίσθηση ματαιότητας που καθηλώνει τους παραγωγικούς και αξιόμαχους επιστήμονες και υποστέλλει τις προοπτικές εξέλιξής τους, άλλη λύση πέραν της ανατρεπτικής και αμετάκλητης χειραφέτησης του πολιτικού συστήματος από τον κακό, επίμονο εαυτό του δεν υπάρχει. Οτιδήποτε λιγότερο ή ηπιότερο στην παρούσα φάση, απλώς δεν αρκεί· είναι δε καταδικασμένο να συμβάλει στην αναπαραγωγή συμβιβαστικών λύσεων, πλήρως όμως, ατελέσφορων, καθώς δεν εισφέρουν το παραμικρό στην επανεφεύρεση μιας νέας ταυτότητας, συμβατής με τα ζητούμενα της συναρπαστικής εποχής μας και των πιο ανήσυχων, εμπνευσμένων και καινοτόμων εκφραστών της.