Στα χνάρια των ιπποτών

Πολύτιμο κόσμημα για το μεγαλύτερο και πλέον προβεβλημένο νησί του συμπλέγματος των Δωδεκανήσων, η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου συναρπάζει τους επισκέπτες και ασκεί πάνω τους ακατανίκητη γοητεία.

Η πόλη των Μεσαιωνικών Χρόνων υπήρξε δημιούργημα των Ιπποτών του Τάγματος του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ, ευρύτατα γνωστών ως Ιωαννιτών Ιπποτών, οι οποίοι κατέλαβαν (το 1309) και επεξέτειναν ουσιωδώς τη βυζαντινή πόλη της Ρόδου, που είχε οχυρωθεί ήδη από τον 7ο αιώνα. Η πόλη αυτή είχε διαδεχτεί με τη σειρά της την αρχαία πόλη της Ρόδου, που είχε ιδρυθεί το 408 π.Χ. και διέθετε ένα άρτιο πολεοδομικό σύστημα, σχεδιασμένο από τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο.

Αρχής γενομένης από το 1309, και επί δύο σχεδόν αιώνες, η πόλη της Ρόδου αποτέλεσε το πολιτικό και διοικητικό κέντρο της ιπποτικής επικράτειας (περιελάμβανε και τα υπόλοιπα νησιά των Δωδεκανήσων, με εξαίρεση την Αστυπάλαια, την Κάρπαθο και την Κάσο), αναδείχθηκε δε σε προπύργιο του χριστιανικού κόσμου και σημαντικό λιμάνι της Ανατολικής Μεσογείου.

Τα τείχη που οικοδόμησαν τον 14ο-15ο αιώνα οι Ιωαννίτες Ιππότες, ενισχύοντας την προϋπάρχουσα βυζαντινή οχύρωση (7ος-13ος αιώνας) και δημιουργώντας ένα αξιοθαύμαστο δείγμα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής, αποδείχθηκαν ανυπέρβλητο εμπόδιο για τις δυνάμεις του σουλτάνου Μωάμεθ Β’ του Πορθητή, το 1480.

Όμως, τον Δεκέμβριο του 1522, κι αφού προηγήθηκε εξάμηνη πολιορκία, οι δυνάμεις του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς υποχρέωσαν τους Ιωαννίτες Ιππότες να εγκαταλείψουν τη Ρόδο και να αποσυρθούν στη Δύση.

ΤΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ. Τα εντυπωσιακά ιπποτικά οικοδομήματα, με κορυφαίο το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, τα μουσουλμανικά μνημεία, τα τείχη με τις επιβλητικές πύλες (ξεχωρίζουν η Πύλη D’Amboise και η Θαλασσινή Πύλη) και τους κυλινδρικούς πύργους, η περίφημη Οδός των Ιπποτών (ξεκινά από το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου και καταλήγει στην εκκλησία της Παναγίας του Κάστρου) και οι γραφικές πλατείες συνθέτουν ένα πραγματικά μοναδικό αρχιτεκτονικό σύνολο, όπου ανταμώνουν η ιστορία και η σύγχρονη ζωή.

Στα σημαντικότερα μνημεία της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου συγκαταλέγονται οι ενοριακοί ναοί του Αγίου Φανουρίου και του Αγίου Παντελεήμονος, η εκκλησία της Αγίας Τριάδας (τέλη 15ου/αρχές 16ου αιώνα), η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης (ο πρώτος ορθόδοξος ναός που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή), η Παναγία του Κάστρου (τρίκλιτη γοτθική βασιλική με εγκάρσιο κλίτος, αποτέλεσμα μετασκευής βυζαντινού ναού), η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής (τέλη 15ου/αρχές 16ου αιώνα), η Αγία Τριάδα της Οδού των Ιπποτών (ιδρύθηκε από τους Ιωαννίτες Ιππότες μεταξύ των ετών 1365 και 1374), καθώς και ο Πύργος του Ρολογιού με την εκπληκτική θέα.

Κατάλοιπα της μουσουλμανικής κυριαρχίας στη μεσαιωνική πόλη της Ρόδου αποτελούν τα «Νέα Λουτρά» (λουτρά του Σουλεϊμάν ή του Μουσταφά), από τα σπουδαιότερα επαρχιακά λουτρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και τα τζαμιά Σουλεϊμάν, Χαμζά Μπέη, Σουλτάν Μουσταφά, Ιμπραήμ Πασά και Ρετζέπ Πασά.

ΤΟ ΠΑΛΑΤΙ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ. Το φημισμένο φρουριακό συγκρότημα, στο βορειοδυτικό άκρο της μεσαιωνικής πόλης, άρχισε να οικοδομείται από τους Ιωαννίτες Ιππότες στις αρχές του 14ου αιώνα, στη θέση πιθανώς της βυζαντινής ακρόπολης. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ερειπώθηκε, ενώ μια έκρηξη πυρομαχικών το 1856 ολοκλήρωσε την καταστροφή.

Το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου αναστηλώθηκε (με πολλές επεμβάσεις) από τους Ιταλούς κατά τα έτη 1937-1940 (μεταξύ άλλων, μεταφέρθηκαν και εγκαταστάθηκαν στις αίθουσές του ψηφιδωτά δάπεδα Ελληνιστικών, Υστερορωμαϊκών και Παλαιοχριστιανικών Χρόνων, που προέρχονταν κυρίως από την Κω). Στους χώρους του φιλοξενούνται εκθέσεις και πραγματοποιούνται πολιτιστικές εκδηλώσεις.

ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ. Στη θέση όπου σύμφωνα με μεσαιωνική παράδοση βρισκόταν ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, ο ξακουστός Κολοσσός της Ρόδου (χάλκινο άγαλμα του Ήλιου), έργο του ροδίτη αγαλματοποιού Χάρητος (3ος αιώνας π.Χ.), κατασκευάστηκε κατά τα έτη 1464-1467 το φρούριο του Αγίου Νικολάου, κατ’ εντολήν του Μεγάλου Μαγίστρου P. R. Zacosta.

Η κατασκευή του εν λόγω φρουρίου σε έναν χώρο όπου υπήρχε κατά πάσαν πιθανότητα παλαιότερη αρχαία κατασκευή, αλλά και βυζαντινή ή πρώιμη ιπποτική εκκλησία του Αγίου Νικολάου (σε αυτήν οφείλει την ονομασία του το οχυρό), σήμανε το τέλος της μακραίωνης διαδικασίας οχύρωσης της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου, που είχε αρχίσει τον 7ο αιώνα, με την κατασκευή του πρωτοβυζαντινού φρουρίου.

Στην περίοδο που προηγήθηκε της κατάληψης της Ρόδου από τους Οθωμανούς (1522) το οχυρωματικό σύμπλεγμα του Αγίου Νικολάου υπέστη συνεχείς μετασκευές, που αποσκοπούσαν στη μέγιστη δυνατή ενίσχυσή του.

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι Ιταλοί χρησιμοποίησαν το φρούριο του Αγίου Νικολάου, προκειμένου να προστατεύσουν το λιμάνι του Μανδρακίου.

Ο χρόνος, η θάλασσα και ο ανθρώπινος παράγοντας επέφεραν ισχυρά πλήγματα στο φρούριο του Αγίου Νικολάου, γι’ αυτό και κρίθηκε αναγκαία η εφαρμογή ενός ειδικού αναστηλωτικού προγράμματος του υπουργείου Πολιτισμού.

Ο φάρος που βρίσκεται στην οροφή του πύργου είναι ένας από τους παλαιότερους και πλέον ιστορικούς φανούς της Μεσογείου, καθώς λειτουργεί τουλάχιστον από το 1675. Ο σύγχρονος φάρος κατασκευάστηκε το 1863 από τη Γαλλική Εταιρεία Οθωμανικών Φάρων. Κατά τα έτη 2004-2005 ολοκληρώθηκε η ανακατασκευή του πέτρινου πυργίσκου του φάρου πάνω στο δώμα του κεντρικού πύργου Zacosta, ενώ στα τέλη του 2006 ολοκληρώθηκε η μετεγκατάσταση του φάρου και η επαναλειτουργία του με ευθύνη της Υπηρεσίας Φάρων του Πολεμικού Ναυτικού.

ΤΟ ΜΟΝΤΕ ΣΜΙΘ. Στο δυτικό τμήμα της πόλης της Ρόδου υψώνεται ο λόφος του Αγίου Στεφάνου, ευρέως γνωστός ως Μόντε Σμιθ. Εκεί βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της ακρόπολης της Ρόδου, με οικοδομήματα που χρονολογούνται στους Ελληνιστικούς και τους Υστεροελληνιστικούς Χρόνους (3ος-2ος αιώνας π.Χ.). Η ακρόπολη της Ρόδου δεν είχε οχυρωματικό χαρακτήρα, όπως οι παλαιότερες ακροπόλεις. Αποτελούσε μια μνημειακή ζώνη με ιερά, μεγάλους ναούς, δημόσια κτίρια και υπόγειους χώρους λατρείας, όπου κυριαρχούσε το πνεύμα της ελληνιστικής αρχιτεκτονικής.

Τα οικοδομήματα της ακρόπολης ήταν χτισμένα σε κλιμακωτά επίπεδα, πάνω σε πλατώματα που συγκρατούνταν από αναλημματικούς τοίχους. Κατά τη διάρκεια της Ιταλοκρατίας έλαβαν χώρα στην ακρόπολη ανακατασκευές ευρείας κλίμακας, σύμφωνες με το πνεύμα της εποχής, ενώ στις κατοπινές δεκαετίες πραγματοποιήθηκαν αναστηλωτικές εργασίες.

Η εξαιρετική θέα που προσφέρει ο λόφος του Αγίου Στεφάνου στην παλαιά και τη νέα πόλη της Ρόδου, τη θάλασσα, καθώς και τα μικρασιατικά παράλια, είναι ο λόγος για τον οποίον είχε εγκαταστήσει εδώ το παρατηρητήριό του ο σερ Σίντνεϊ Σμιθ (Sir William Sidney Smith, 1764-1840), διοικητής των βρετανικών ναυτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο, προκειμένου να παρακολουθεί τις κινήσεις του γαλλικού στόλου στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα.

Όπως γίνεται αντιληπτό από τα ανωτέρω, η ονομασία Μόντε Σμιθ, με την οποία αναφέρεται κατά κανόνα ο συγκεκριμένος λόφος, οφείλεται στον προαναφερθέντα άγγλο ναύαρχο, ο οποίος έγινε διάσημος αφενός μεν για την ευφυΐα, τον δυναμισμό και την ανδρεία του (κατάφερε να αντιπαρατεθεί επιτυχώς στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη το 1799), αφετέρου δε για τη ματαιοδοξία και τις εκκεντρικότητές του.