Ο γάλλος πρόξενος, {LF}ο Ελγιν {LF}και η μετόπη {LF}του Λούβρου

Θα χρειαζόταν η τεχνική ενός κινηματογραφιστή animation για να αποδώσει τις κινήσεις και την ενέργεια που περικλείονται στην Κενταυρομαχία, έτσι όπως αυτή αποτυπώνεται στις μετόπες στο νότιο τμήμα του Παρθενώνα. Κι αν στην πρώτη μετόπη, η οποία βρίσκεται επί του μνημείου (in situ), ο Λαπίθης διαπερνά τον Κένταυρο με δόρυ στη βουβωνική χώρα, στη δέκατη μετόπη παρουσιάζεται για πρώτη φορά μια Λαπιθίδα. Η γυναίκα τρέχει προσπαθώντας να αποφύγει έναν Κένταυρο, ο οποίος την έχει αγκαλιάσει και επιχειρεί να την πιάσει με το αριστερό του χέρι. Αυτό που η Λαπιθίδα προσπαθεί να απαγκιστρώσει. Πρόκειται για τη μετόπη που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου (στην αίθουσα της Αρτεμης, αρ. 347) και αναμένεται να εκτεθεί στην Αθήνα το 2021, ύστερα από τη σχετική συμφωνία του γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν με τον έλληνα Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, στο πλαίσιο του εορτασμού για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση.

Οπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του μουσείου του Λούβρου, το γλυπτό είχε αποσπάσει από την Ελλάδα το 1788 ο αρχαιολόγος και ζωγράφος Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάν Φοβέλ, για μια περίοδο πρεσβευτής της Γαλλίας στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Το κεφάλι του Κενταύρου είχε ήδη εξαφανιστεί μετά το 1674, ενώ το δεξί του χέρι σώζεται εν μέρει στο Μουσείο της Ακρόπολης. Η μετόπη στάλθηκε από τον Φοβέλ στον κόμη Μαρί Γκαμπριέλ Φλοράν Ογκίστ στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, ενώ αργότερα περιήλθε στην κατοχή των αγγλικών δυνάμεων και πουλήθηκε σε δημοπρασία στο Λονδίνο. Ο αγοραστής δεν ήταν άλλος από τον γνωστό Τόμας Μπρους, 7ος Κόμης του Ελγιν, ο οποίος ήθελε με αυτόν τον τρόπο να εμπλουτίσει τη συλλογή με τα γλυπτά που είχε αποσπάσει από τον Παρθενώνα. Ο ίδιος βέβαια ήταν εκείνος που τελικά επέστρεψε το γλυπτό στον πρώτο κάτοχό του, Φοβέλ.

ΟΙ ΜΕΤΟΠΕΣ. Για την ιστορία, στη νότια πλευρά του Παρθενώνα υπήρχαν 32 μετόπες. Από αυτές οι 23 εικονίζουν σκηνές από την Κενταυρομαχία (1 – 12 και 22 – 32). Σύμφωνα με τον μύθο, ο Πειρίθοος και ο Θησέας έφεραν τους Λαπίθες από τη Θεσσαλία. Ο πρώτος, για να γιορτάσει τον γάμο του με την Ιπποδάμεια, οργάνωσε γλέντι με καλεσμένους και τους Κενταύρους (οι οποίοι ήταν συγγενείς του). Κάποια στιγμή οι Κένταυροι μέθυσαν και ένας απ’ αυτούς, ο Εύρυτος, προσπάθησε να βιάσει τη μνηστή του Πειρίθοου. Τον Εύρυτο μιμήθηκαν κι άλλοι Κένταυροι κι ο γάμος κατέληξε σε συμπλοκή. Στο τέλος νίκησαν οι Λαπίθες που εξανάγκασαν τους Κενταύρους να εγκαταλείψουν τη Θεσσαλία.

Για τις υπόλοιπες 9 μετόπες, που απεικόνιζαν διάφορα θέματα, έχουν προταθεί αντικρουόμενες απόψεις. Σύμφωνα με τον βρετανό κλασικιστή Μάρτιν Ρόμπερτσον (1911 – 2004) παρουσιαζόταν θέμα σχετικό με τον Δαίδαλο. Η γερμανίδα καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Ερίκα Ζίμον (1927 – 2019), από την άλλη, υποστήριζε ότι διαπραγματεύονται την ιστορία του Λαπίθα Ιξίονα, πατέρα του Πειρίθοου. Αλλοι μελετητές τις αποδίδουν σε θέματα σχετικά με τους βασιλιάδες της Αττικής.

Γενικότερα, οι μετόπες της νότιας πλευράς – 15 εκ των οποίων βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο – δεν σφυροκοπήθηκαν από τους Χριστιανούς, είτε επειδή δεν ήταν απευθείας ορατές, είτε επειδή είχαν θέμα που θεωρήθηκε προτύπωση χριστιανικού μηνύματος. Η εικόνα που έχουμε σήμερα για όλες οφείλεται στα σχέδια του γάλλου σκιτσογράφου Ζακ Καρί (Jacques Carrey) το 1674, ο οποίος αναπαριστούσε σκηνές από την καθημερινή ζωή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον ελληνικό χώρο, Μικρά Ασία και Παλαιστίνη. Η αξία τους είναι πολύτιμη, με δεδομένο ότι ύστερα από 13 χρόνια, το βράδυ της 26ης Σεπτεμβρίου 1687, σημειώθηκε η καταστροφική έκρηξη από τις οβίδες του Μοροζίνι.

Η ΖΩΦΟΡΟΣ ΚΑΙ Η ΙΡΙΔΑ. Αξίζει να σημειώσουμε ότι στην ίδια αίθουσα με τη δέκατη μετόπη εκτίθενται άλλα δύο αρχαιοελληνικά ευρήματα. Το πρώτο είναι οι περίφημες «Εργαστίνες» (οι υφάντρες του ιερού πέπλου των Παναθηναίων), τμήμα της ζωφόρου του Παρθενώνα, που χρονολογείται στο 447-438 π.Χ., και κατά μία ερμηνεία, θεωρείται έργο του Φειδία. Το ανάγλυφο βρέθηκε στην κατοχή του κόμη Ντε Σουαζέλ – Γκουφιέ, πρεσβευτή των Γάλλων στην Κωνσταντινούπολη από το 1785 έως το 1792, ο οποίος το είχε προμηθευτεί επίσης από τον Φοβέλ. Το ανάγλυφο στάλθηκε στη Γαλλία και από το 1802 εκτίθεται στο Λούβρο. Το δεύτερο έκθεμα είναι η κεφαλή της Ιριδας, της αγγελιαφόρου των θεών, από το δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα, το οποίο έχει ως θέμα τη φιλονικία του Ποσειδώνα με την Αθηνά για το ποιος από τους δυο θα γίνει ο προστάτης των Αθηνών και θα δώσει το όνομά του στην πόλη. Η κεφαλή φιλοτεχνήθηκε σε πεντελικό μάρμαρο (μεταξύ 448 και 432 π.Χ.) και μετά την κατάληψη της Αθήνας το 1687 από τον Μοροζίνι, ο γραμματέας του, Σαν Γκάλο, τη μετέφερε την κεφαλή στη Βενετία. Εκεί την αγόρασε ο συλλέκτης Weber το 1824. Τελικά το 1844 βρέθηκε στην κυριότητα του μαρκήσιου του Λαμπόρντ και το 1928 πουλήθηκε στο Λούβρο. Ο κορμός βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.