Το αδιέξοδο και η αναζήτηση συναίνεσης

Στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος για τη χρεοκοπία του 1932 καταγράφηκαν οι προσπάθειες του Ελ. Βενιζέλου για τη σύναψη νέου δανείου και οι περιοδείες του σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στο τρίτο μέρος παρουσιάζονται οι προσπάθειες του πρωθυπουργού για τη δημιουργία πολιτικής συναίνεσης με τα κόμματα της αντιπολίτευσης και οι αντιδράσεις των αντιπάλων. Ο έλληνας πρωθυπουργός επέστρεψε στην Ελλάδα μέσω Βενετίας – και μάλιστα εν μέσω πρωτοφανούς κακοκαιρίας και θαλασσοταραχής – φθάνοντας στον Πειραιά νωρίς την Κυριακή, 5 Φεβρουαρίου. Τη Δευτέρα, στις 11 το πρωί, ο πρωθυπουργός κάλεσε όλους τους πολιτικούς αρχηγούς για να τους ενημερώσει για τα αποτελέσματα του ταξιδιού στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στη σύσκεψη μετείχαν οι Π. Τσαλδάρης, Α. Μιχαλακόπουλος, Γ. Καφαντάρης, Α. Παπαναστασίου, Γ. Κονδύλης, Κ. Ζαβιτσάνος, Θ. Σοφούλης και Π. Βουρλούμης.

Ο Βενιζέλος ενημέρωσε τους αρχηγούς των κομμάτων για το περιεχόμενο των συναντήσεών του σε Ρώμη, Λονδίνο και Παρίσι. Στη συνέχεια ο πρωθυπουργός είπε στους πολιτικούς αρχηγούς πως θα τους ανακοίνωνε τις περαιτέρω ενέργειές του και θα ανέμενε τις γνώμες τους. Οπως αναφέρει το ρεπορτάζ των πολιτικών συντακτών, ο Βενιζέλος ανέφερε πως «συνεπεία της παγκοσμίου κρίσεως, ήτις είχε τον αντίκτυπόν της και εις ημάς, η Ελλάς έχει ανάγκην επικουρίας, διά να αντεπεξέλθη εις τας υποχρεώσεις της. Ετόνισεν επίσης την ανάγκην όπως συνεχισθούν και αποπερατωθούν τα παραγωγικά έργα άτινα θα επιφέρουν την αύξησιν του εθνικού εισοδήματος κατά 6-7 εκατομμύρια χρυσών λιρών ετησίως. Κατά το τέλος της ομιλίας του ο κ. Βενιζέλος ετόνισεν ότι δεν τον διαφεύγει το ακατάλληλον της παρούσης ώρας διά την σύναψιν δανείου (…) Οι αρχηγοί επεφυλάχθησαν ν’ απαντήσουν εις νέαν σύσκεψιν υπό την προεδρείαν του κ. Βενιζέλου την προσεχήν Δευτέραν».

Ο Βενιζέλος στη Βουλή. Την επόμενη ημέρα, 10 Φεβρουαρίου, ο Βενιζέλος μετέβη στη Βουλή, για να ενημερώσει τους βουλευτές των κομμάτων για την ευρωπαϊκή περιοδεία του και για τις επόμενες κινήσεις της κυβέρνησης. «Εξέθεσα προς τους κυβερνήτας των Μεγάλων Δυνάμεων – άρχισε την ομιλία του ο πρωθυπουργός – την οικονομικήν κατάστασιν της Ελλάδος, όπως αντιλαμβάνεται αυτήν η κυβέρνησις (…) Ανέφερα λεπτομερώς τι εδαπανήθησαν μέχρι σήμερον διά την εκτέλεσιν των παραγωγικών έργων και τι υπολείπεται να δαπανηθή διά την συμπλήρωσιν αυτών, και εζήτησα όπως επικουρηθώμεν διά την εξασφάλισιν της συμπληρώσεως αυτών, διότι άνευ τούτου, βαδίζομεν εις άμεσον κίνδυνον ανατροπής της σταθεροποιήσεως. Είναι περιττόν να ειπώ ότι την αίτησίν μου υπεστήριξα εις το ότι η Ελλάς έδειξε τόσην ανελλιπή εκπλήρωσιν των προς το εξωτερικόν υποχρεώσεών της, ώστε έχει δικαίωμα να αξιώση όπως σήμερον επικουρηθή, διότι δεν είναι δυνατή η έκδοσις δανείου εκ των αγορών, το οποίον εν τούτοις είναι αναγκαίον και διά την συμπλήρωσιν των παραγωγικών έργων και διά την διατήρησιν της σταθεροποιήσεως. Εζήτησα – συνέχισε ο Βενιζέλος απευθυνόμενος προς την κατάμεστη αίθουσα της Βουλής – όπως ανατεθή εις την οικονομικήν επιτροπήν και εις τον εκ των διευθυντών της Τραπέζης της Αγγλίας κ. Νιμάγερ η εξέτασις της καταστάσεως της Ελλάδος, εν σχέσει προς την Τράπεζαν και τα δημόσια οικονομικά και επί τη βάσει αυτής να αποφασισθή η προκαταβολή».

Η επικείμενη επίσκεψη του Νιμάγερ προκάλεσε τη συνεχή αντίδραση του αντιπολιτευομένου, ο οποίος εξαπέλυσε κατηγορίες κατά της κυβέρνησης πως η έλευση του βρετανού τραπεζίτη ισοδυναμούσε με «οικονομική δικτατορία» (…).

Η δεύτερη σύσκεψη των αρχηγών. Η δεύτερη σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών πραγματοποιήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου, στο υπουργείο Εξωτερικών. Οι αρχηγοί των κομμάτων ενημέρωσαν τον πρωθυπουργό ότι αν και μελέτησαν τα στοιχεία που τους έδωσε ο ίδιος στην προηγούμενη σύσκεψη, δεν μπορούσαν να εκφέρουν κάποια συγκεκριμένη γνώμη από τη στιγμή που οι κυβερνητικές ενέργειες δεν είχαν συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Πρόσθεσαν, επίσης, πως δεν ήταν πρέπον να ασκήσουν κριτική στην κυβέρνηση σε ιδιωτική σύσκεψη και πως αυτό θα έπρεπε να συμβεί στις συνεδριάσεις της Βουλής. Ο Βενιζέλος παρατήρησε πως, φυσικά, τα κόμματα της αντιπολίτευσης είναι ελεύθερα να ασκήσουν την κριτική τους στη Βουλή και πως σκοπός της κυβέρνησης, μέσω της πρόσκλησης για αυτήν τη σύσκεψη, δεν ήταν να καταστήσει τα κόμματα συνυπεύθυνα στην οικονομική πολιτική που ακολουθεί, αλλά αντίθετα – συνέχισε ο πρωθυπουργός – έλαβε αφορμή από μια συνέντευξη του Παναγή Τσαλδάρη στον Τύπο, στην οποία ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος ανέφερε πως δεν γνώριζε τι ακριβώς επεδίωκε ο Βενιζέλος. Τέλος ο Βενιζέλος πρόσθεσε πως επιθυμούσε να ακούσει τυχόν υποδείξεις ή κάποιο άλλο πρόγραμμα, που η κυβέρνηση θα μπορούσε να λάβει υπόψη της.

Ηταν φανερό πως ο έλληνας πρωθυπουργός, δεχόμενος πια ασφυκτική πίεση και βλέποντας τα περιθώρια να στενεύουν όσον αφορά τη σύναψη ενός νέου δανείου που θα μπορούσε να προσφέρει – έστω και προσωρινή – δημοσιονομική ανακούφιση στην κυβέρνηση, αλλά και την άμεση ή έμμεση άρνηση των Ευρωπαίων για αναστολή της πληρωμής των τοκοχρεολυσίων, επεδίωκε τη δημιουργία κλίματος πολιτικής συναίνεσης με τα κόμματα της αντιπολίτευσης και κυρίως με το Λαϊκό Κόμμα.

Ωστόσο, τα κόμματα της αντιπολίτευσης, και ειδικά το Λαϊκό, αντιμετώπιζαν με καχυποψία τα «ανοίγματα» του Βενιζέλου. Ο Π. Τσαλδάρης, συγκεκριμένα, ερμήνευε την επιδίωξη του Βενιζέλου για συναίνεση ως μια προσπάθεια να καταστεί συνυπεύθυνο και το Λαϊκό Κόμμα για την αποτυχημένη, όπως θεωρούσε, οικονομική πολιτική της κυβέρνησης.

Ο Βενιζέλος προτίθεται να παραιτηθεί. Τις αμέσως επόμενες ημέρες ο Βενιζέλος επιχείρησε να επιταχύνει τις εξελίξεις, αφήνοντας να διαφανεί ότι ήταν έτοιμος να παραιτηθεί με στόχο τον σχηματισμό μιας οικουμενικής κυβέρνησης ή κυβέρνησης συνεργασίας. Αφορμή για αυτές τις ενέργειες του Βενιζέλου ήταν η καθυστέρηση της δημοσιονομικής επιτροπής της ΚτΕ να δημοσιεύσει την απόφασή της για την Ελλάδα – σχετικά με την παροχή ή μη οικονομικής βοήθειας προς τη χώρα – καθώς και το αδιέξοδο στο οποίο κατέληξαν οι διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης για τη σύναψη συμφωνίας με τη βρετανική τράπεζα Χάρμπρο για την παροχή της προκαταβολής ενός δανείου.

Στις 17 Φεβρουαρίου, ο Βενιζέλος δήλωσε στους δημοσιογράφους πως «δεν γνωρίζω ποία θα είνε η απόφασις της δημοσιονομικής επιτροπής, επειδή όμως αυτή ασχολείται ταυτοχρόνως με την εξέτασιν όχι μόνον του ελληνικού ζητήματος, εκ του λόγου δε τούτου βραδύνει εις την έκδοσιν της αποφάσεως, ετηλεγράφησα χθες εις τους κ.κ. Μιχαλακόπουλον και Μαρήν (οι οποίοι βρίσκονταν στο Παρίσι) όπως αναχωρήσουν εκείθεν την εσπέραν του Σαββάτου. Ούτοι θα ευρίσκονται εδώ την Τρίτην, εάν δε μέχρι της Τετάρτης το αργότερον δεν μας τηλεγραφηθή ότι εξεδόθη ευνοϊκή απόφασις της δημοσιονομικής επιτροπής, η κυβέρνησις θα υποβάλη την παραίτησίν της. Εις την απόφασιν αυτήν κατέληξα διότι λόγοι ουσιαστικοί δεν επιτρέπουν παράτασιν της εκκρεμότητας. Ο κυριώτερος λόγος ότι την 1ην Απριλίου πρέπει να πληρώσωμεν διά λήγοντα τοκοχρεωλύσια εξωτερικών δανείων ποσόν 375.000 λιρών, δεν νομίζω δε ότι δύναμαι να αναλάβω την ευθύνην να καταβάλω αυτό το ποσόν εκ του καλύμματος. Δεν δύναμαι, εξ άλλου, να αναλάβω ούτε την ευθύνην της αναστολής της καταβολής του τοκοχρεωλυσίου αυτού όχι διότι δεν συμφωνώ εις παρόμοιαν ενέργειαν, αλλά διότι έχω υποχρέωσιν απέναντι των ξένων να μην προβώ εις μονομερή αθέτησιν ανειλημμένων υποχρεώσεων. Θα ευρεθώ συνεπώς υποχρεωμένος να παραιτηθώ και να δώσω την θέσιν μου εις την αντιπολίτευσιν».

Ερωτώμενος από τους δημοσιογράφους σχετικά με το τι είδους κυβέρνηση θα θεωρούσε ενδεδειγμένη σε αυτή την περίπτωση, ο Βενιζέλος δήλωσε πως κατά τη γνώμη του η πλέον ενδεδειγμένη κυβέρνηση θα ήταν μια κυβέρνηση ευρύτερης συνεργασίας των κομμάτων της αντιπολίτευσης, την οποία θα στήριζε και στην οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να συμμετάσχει και το Κόμμα των Φιλελευθέρων.

«Οπωσδήποτε – πρόσθεσε στο τέλος ο πρωθυπουργός – ευθύς ως συγκροτηθή η νέα κυβέρνησις θα ανέλθω εις το βήμα της Βουλής διά να δηλώσω ότι υπερθεματίζω εις την εφαρμογήν της νέας πολιτικής και θα εκφράσω δε την λύπην μου διότι δεν θα δυνηθώ ενεργώς να μετάσχω εις τον νέον αυτόν αγώνα».

Είναι βέβαιο πως οι δηλώσεις του Βενιζέλου είχαν ως στόχο δύο αποδέκτες, το εσωτερικό και το εξωτερικό. Οσον αφορά το εσωτερικό, ο έλληνας πρωθυπουργός ήθελε να πιέσει τους αρχηγούς των αντιπολιτευόμενων κομμάτων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ώστε να επιδιωχθεί σταδιακά η λύση μιας οικουμενικής κυβέρνησης, η οποία θα μπορούσε να διαχειριστεί πιο αποτελεσματικά την οικονομική κρίση της χώρας. Με ανεπίσημες, όμως, διαρροές προς τον Τύπο, ο Τσαλδάρης, το ίδιο βράδυ των δηλώσεων Βενιζέλου, έκανε γνωστό πως δεν είχε πρόθεση να συμμετάσχει σε μια κυβέρνηση συνεργασίας όπως αυτή που πρότεινε ο πρωθυπουργός.

Οσον αφορά το εξωτερικό μέτωπο, δημοσιογραφικές πληροφορίες από το Παρίσι μετέδωσαν πως υψηλόβαθμα στελέχη της Δημοσιονομικής Επιτροπής της ΚτΕ εξεπλάγησαν με τις δηλώσεις του Βενιζέλου. Δηλώσεις οι οποίες συνδυάστηκαν, στους κύκλους της Επιτροπής, και με την εντολή του Βενιζέλου προς τους Μαρή και Μιχαλακόπουλο να αναχωρήσουν άμεσα από τη γαλλική πρωτεύουσα. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 22 Φεβρουαρίου, οι Μαρής και Μιχαλακόπουλος έφθασαν στην Αθήνα από το Παρίσι και αμέσως μετέβησαν στην κατοικία του πρωθυπουργού. Εκεί ενημέρωσαν τον Βενιζέλο για τις συνομιλίες που είχαν στη γαλλική πρωτεύουσα με τα στελέχη της Δημοσιονομικής Επιτροπής, αλλά και για τις υπερβολικές εγγυήσεις που ζητούσε η Χάρμπρο για την παροχή προκαταβολής στην Ελλάδα. Εγγυήσεις που ο Βενιζέλος απέρριψε ευθύς αμέσως.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας