Η πρόκληση του κοσμοπολιτισμού

Πρόσφατα ο μεγάλος ιταλός ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα τοποθετήθηκε με συνέντευξή του υπέρ της σημασίας του κοσμοπολιτισμού. Ομως, παρότι η τοποθέτησή του ήταν διατυπωμένη με όρους παραδοσιακά μαρξιστικούς, θα δεχτεί επικρίσεις από ένα τμήμα της ιταλικής Αριστεράς που επικεντρώνει στα ζητήματα ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας.

Η συζήτηση αυτή ήρθε να θυμίσει ένα ερώτημα ακανθώδες ήδη από τον 19ο αιώνα. Ομως, όλες οι ριζοσπαστικές ή ουτοπικές διεκδικήσεις της πολιτικής και κοινωνικής ισότητας επέκτειναν αυτό το αίτημα σε πλανητική κλίμακα, θεωρώντας ότι αφορά όλη την ανθρωπότητα. Την ίδια στιγμή, σε όλη αυτή την περίοδο παρατηρούμε την εντυπωσιακή αντοχή του έθνους όχι μόνο ως αφηγήματος, βιώματος, συνείδησης, αλλά και ως θεσμικής μορφής. Ακόμη περισσότερο οι όποιες απόπειρες κοινωνικής χειραφέτησης στον «σύντομο» 20ό αιώνα έλαβαν χώρα στο πλαίσιο ιδιαίτερων εθνικών συγκυριών.

Η αντίφαση αυτή δεν αφορά μόνο τις πολιτικές εκφράσεις του εργατικού κινήματος. Τη συναντάμε ήδη στον Καντ και τον τρόπο που προσπαθεί να συνταιριάξει το κοσμοπολιτικό όνειρο μιας «διαρκούς ειρήνης» με την πραγματικότητα των εθνικών κρατών.

Μια εκδοχή εργατικού κοσμοπολιτισμού σφραγίζει εξ αρχής τις πολιτικές μορφές του εργατικού κινήματος. Αυτό αποτυπώνει το «οι προλετάριοι δεν έχουν πατρίδα», αυτό επεδίωξαν οι διαδοχικές εργατικές «Διεθνείς». Παράλληλα, μπορούσε να διακρίνει κανείς έναν «κοσμοπολιτισμό των υποτελών», που εκφραζόταν είτε στη διεθνή αλληλεγγύη (παράδοση που ξεκινά από τη ριζοσπαστική πτέρυγα της Γαλλικής Επανάστασης – οικεία σε εμάς η εκδοχή του φιλελληνισμού) με κορυφαία στιγμή τον Ισπανικό Εμφύλιο, όσο και τις μορφές κοινής πάλης που αναπτύσσονταν σε όλες τις πόλεις που συγκέντρωναν πολυεθνικές εργατικές μάζες. Κι όμως, η ιστορία έφερε αυτά τα πολιτικά ρεύματα να πρωταγωνιστήσουν σε αγώνες που επικεντρώθηκαν σε εθνικές διεκδικήσεις και ηγήθηκαν εθνικών κινημάτων.

Σήμερα που η ίδια η έννοια της κυριαρχίας τίθεται υπό αίρεση, τουλάχιστον εν μέρει, στο πλαίσιο τόσο των διαδικασιών που συνηθίσαμε να χαρακτηρίζουμε με τον γενικευτικό όρο «παγκοσμιοποίηση» όσο και ειδικότερων θεσμικών μορφών όπως είναι η ευρωπαϊκή ενοποίηση, τα θέματα αυτά τίθενται με ακόμη πιο αντιφατικούς όρους.

Κι αυτό γιατί τα ρεύματα που συνδέθηκαν ιστορικά με το εργατικό κίνημα βλέπουν την υπεράσπιση της έννοιας της κυριαρχίας να γίνεται κεντρική αιχμή του λόγου της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς την ώρα που μια ορισμένη εκδοχή κοσμοπολιτισμού αποτελεί κεντρική ρητορική διάσταση της απολογητικής της παγκοσμιοποίησης ή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Αυτό παράγει μια σειρά από επίσης αντιφατικά αντανακλαστικά. Από τη μια βλέπει κανείς τους υποστηρικτές της ανάκτησης μιας δημοκρατικής εκδοχής κυριαρχίας να απορρίπτουν συλλήβδην κάθε εκδοχή κοσμοπολιτισμού. Από την άλλη, όσοι επιμένουν στην κοσμοπολιτική διάσταση μιας πολιτικής της χειραφέτησης αντιμετωπίζουν τους υποστηρικτές της ανάκτησης της κυριαρχίας ως εκ των πραγμάτων συμμάχους της Ακροδεξιάς.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν οι δύο αυτές οπτικές, αυτή που υπενθυμίζει τη σημασία του κοσμοπολιτισμού και αυτή που επιμένει ότι η δημοκρατία πραγματώνεται εντός μορφών λαϊκής κυριαρχίας, είναι ασύμβατες και ανταγωνιστικές. Στέκομαι σε δύο σημεία.

Το πρώτο είναι ότι μιλάμε για δύο διαφορετικά επίπεδα. Ο κοσμοπολιτισμός, σε αυτή την οριακή, ουτοπική φαινομενικά, εκδοχή της αντίληψης μιας αγωνιζόμενης ανθρωπότητας που δεν γνωρίζει σύνορα και διακρίσεις, αντιπροσωπεύει μια αναγκαία κατηγορική προσταγή, την έννοια – όριο που συγκροτεί το ίδιο το αίτημα της ριζικής ισότητας. Πιο απλά: το αίτημα της χειραφέτησης και της ισότητας δεν μπορεί να σταθεί, εάν δεν θεωρήσουμε ότι αφορά όλους τους ανθρώπους. Τα αιτήματα δημοκρατικής κυριαρχίας αφορούν συγκεκριμένες και ιστορικά προσδιορισμένες πολιτικές μορφές, τα πεδία όπου αυτή τη στιγμή όντως μπορούν να τεθούν ζητήματα ισότητας και χειραφέτησης.

Το δεύτερο σημείο είναι ότι αυτά τα δύο επίπεδα συνδέονται, ή έστω πρέπει να συνδέονται. Διότι για να μπορούν οι διεκδικήσεις για λαϊκή κυριαρχία έναντι των τάσεων παγκοσμιοποίησης και διεθνοποίησης να οριοθετηθούν από την ανάλογη ρητορική της Ακροδεξιάς (αλλά και από το βάρος της ιστορικότητας των μορφών ρατσισμού, αποικιοκρατίας και εθνοτικών διακρίσεων που διαχρονικά συνδέθηκαν με το έθνος – κράτος), θα πρέπει ακριβώς να επιμένουν στην καθολικότητα των δικαιωμάτων που διεκδικούν. Θα πρέπει, δηλαδή, να υποστηρίζουν ότι εν τέλει αγωνίζονται για τα δικαιώματα των ανθρώπων «όπου γης». Αυτό μάλιστα δεν είναι απλώς μια ηθική επιταγή, αλλά και ένα πολύ πρακτικό ζήτημα. Είναι ο μόνος τρόπος συμπερίληψης στο αίτημα μιας δημοκρατικής κυριαρχίας όλων εκείνων που ενώ μοιράζονται τη ίδια συνθήκη αποστέρησης και την ίδια αναζήτηση δικαιοσύνης, εντούτοις δεν προσμετρώνται στις τάξεις του έθνους, δηλαδή τους μετανάστες και τους πρόσφυγες.

Είναι ο ευρωπαϊσμός ένας κοσμοπολιτισμός;

Η ιδεολογία της ευρωπαϊκής ενοποίησης εξαρχής υιοθέτησε κοσμοπολιτικούς τόνους, συνδυαζόμενους με την υπενθύμιση ότι δεν αναιρούνται τα έθνη. Φιλόσοφοι όπως ο Γιούργκεν Χάμπερμας θα υποστηρίξουν αυτή τη θέση. Ομως, πόσο κοσμοπολιτικό είναι ένα εγχείρημα που στηρίζεται στην αρχή των δικαιωμάτων μόνο για ευρωπαίους πολίτες και όπου μεγάλο μέρος των εξωτερικών συνόρων του σημαδεύονται από τους μετανάστες και τους πρόσφυγες που έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθεια να μπουν στην «Ευρώπη – Φρούριο»;