Δείκτες μιας νέας ιδεολογικής συνθήκης

Πολλές φορές στο παρελθόν οι αλλαγές στο καθαρά πολιτικό πεδίο δεν επέφεραν μεγάλες ιδεολογικές αλλαγές. Η κυβερνητική εναλλαγή στην εξουσία ακόμη και όταν εμπεριείχε σημαντικές διαφοροποιήσεις δεν παρέπεμπε σε μια καινούργια συνθήκη πρόσληψης και κατανόησης της πραγματικότητας, σε αυτό που κάπως αδόκιμα ονομάστηκε μετέπειτα «νέο πολιτικό αφήγημα». Κάτι τέτοιο ήταν ευκρινές ότι συνέβη κατά την περίοδο της Μεταπολίτευσης το 1981 με το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, το 1989 με τη ΝΔ του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, το 1996 με το ΠΑΣΟΚ του Κώστα Σημίτη, το 2015 με τον ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα. Οι υπόλοιπες εκλογικές αναμετρήσεις δεν έβαλαν νέα σύμβολα και προσλαμβάνουσες στο πολιτικό παιχνίδι ακόμη και αν υπήρξαν πολωμένες, ακόμη και αν τελικά οδήγησαν σε πολύ διαφορετικές πολιτικές στάσεις και αποφάσεις από το προηγούμενο καθεστώς, όπως για παράδειγμα η περίπτωση του Κώστα Καραμανλή και της διακυβέρνησής του που λίγο – πολύ σηματοδότησε την αρχή της μεγάλης πολιτικής και οικονομικής κρίσης

Οι πρόσφατες εκλογές του 2019 μάλλον αποτελούν ένα παράδειγμα που χρήζει προσοχής όχι γιατί προκάλεσαν κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο εκλογικό σώμα αλλά επειδή επιβεβαίωσαν τη γενική αίσθηση ότι ο κύκλος που άνοιξε με την οικονομική κρίση και κυρίως από τη δεύτερη μεγάλη φάση της, από το 2015 και ύστερα, άρχισε να κλείνει. Οι προεκλογικές ομιλίες, τα σποτ, οι τηλεοπτικές αντιμαχίες δεν προσκόμισαν σχεδόν τίποτα καινούργιο σε συμβολικό ή ρητορικό πλαίσιο. Κι όμως όλα δείχνουν ότι ένας άλλος πολιτικός κύκλος έχει ξεκινήσει. Κάτι που μπορούσε να το κατανοήσει κανείς εύκολα από δύο κάπως άσχετους «δείκτες» πριν σχηματιστεί η κυβέρνηση της ΝΔ με το τεχνοκρατικό προφίλ και τα πολλά δάνεια σε κεντροαριστερά στελέχη.

Ο ένας ήταν η μεγάλη δημοφιλία που γνώρισε στη χώρα μας γρήγορα η μίνι τηλεοπτική σειρά της HBO «Chernobyl» και τα υποστηρικτικά σχόλια που εκμαίευσε από πολλούς χρήστες των social media. Το φοβερό δυστύχημα στο πυρηνικό εργοστάσιο του 1986 και οι τραγικές του συνέπειες που σηματοδότησαν την αρχή του τέλους του σοβιετικού καθεστώτος, μέσα από μια μυθοπλαστική τηλεοπτική αναδιαπραγμάτευση, φέρνουν στο ελληνικό κοινό εικόνες όχι μόνο του παρελθόντος αλλά και πιο πρόσφατες. Η προσπάθεια κουκουλώματος του ατυχήματος, οι προπαγανδιστικές λογικές διαστρέβλωσης και παράβλεψης της πραγματικότητας, ή έλλειψη ενσυναίσθησης απέναντι στα θύματα δεν θύμισαν μόνο στους παλιότερους τις αγωνιώδεις στιγμές της δεκαετίας του ’80 όταν όλος ο κόσμος ήρθε αντιμέτωπος με τους κινδύνους της τεχνολογικής καταστροφής αλλά και το πολύ πιο πρόσφατο παρελθόν, την καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι πριν από έναν χρόνο και τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση προσπάθησε να κάνει το μαύρο άσπρο, τα θύματα θύτες, να εφεύρει σενάρια συνωμοσίας και επιστημονικής φαντασίας για να καλύψει την ανεπάρκεια του κρατικού μηχανισμού.

Ο δεύτερος δείκτης που έδειξε έγκαιρα ότι η ελληνική κοινή γνώμη έχει μπει σε εντελώς διαφορετική «ανάγνωση» της πραγματικότητας, είναι η μεγάλη επιτυχία του βιβλίου «Η Τελευταία Μπλόφα». Η δημοσιογραφική έρευνα των Ε. Βαρβιτσιώτη και Β. Δενδρινού ήρθε να πλαισιώσει την εκλογική αναμέτρηση του καλοκαιριού και να θυμίσει με ποιον τρόπο πριν από τέσσερα χρόνια δρομολογήθηκε και σχεδόν κατά λάθος αποφεύχθηκε το μεγαλύτερο πολιτικό «ατύχημα» ενός σύγχρονου έθνους. Τα δύο αυτά «έργα» σηματοδοτούν ίσως με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο μια σημαίνουσα μετατόπιση της ιδεολογικής ηγεμονίας στην ελληνική πραγματικότητα ανεξάρτητα από το περιεχόμενό τους και την αισθητική ή ερευνητική τους αξία. Η δημοφιλία τους είναι η ουσιαστική ένδειξη ότι κάτι σημαντικό έχει αλλάξει στην αναζήτηση του ευρύτερου κοινού για πολιτικές αφηγήσεις του πρόσφατου ή μακρινότερου παρελθόντος, ότι η εποχή της πλήρους ταύτισης του πραγματικού με το ιδεολογικό τείνει να παρέλθει, ότι τα τραύματα για να ξεπεραστούν πρέπει να εξιστορηθούν.

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι λέκτορας Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ