Ο αδιανόητος απογαλακτισμός

Δεν χρειάζεται να έχει εντρυφήσει κάποιος στις ιστορικές σπουδές – και ειδικότερα στο δαιδαλώδες πλέγμα των διεθνών σχέσεων – προκειμένου να αποδεχτεί ανεπιφύλακτα το Δόγμα Κλαούζεβιτς, τόσο μελίρρυτα διατυπωμένο από τον ίδιον – «ο πόλεμος δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συνέχιση των πολιτικών σχέσεων με τη συνδρομή άλλων μέσων» – ώστε δύσκολα να αναδύεται η δυσοσμία και η φρίκη της ανθρωποσφαγής ή προκειμένου να εμπεδώσει πως σε καιρούς μαζικής παράνοιας, όπως κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο και τη διάδοχη ψυχροπολεμική περίοδο, η εξάρτηση των μικρών χωρών από τις μεγάλες είναι σχεδόν απόλυτη και τα αντίστοιχα περιθώρια αυτονομίας σχεδόν μηδενικά. Τι διαφορετικό λοιπόν συνέβη στην περίπτωση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και γιατί αξίζει να την ξεχωρίσουμε;

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991, με τον ανέλπιστο τρόπο που πραγματοποιήθηκε (συγκριτικά με τη δαντική κόλαση που προεξοφλούσαν οι περισσότεροι αναλυτές, ο φόρος αίματος που καταβλήθηκε ήταν αμελητέος), είχε και μια σειρά από άλλες θετικές παρενέργειες, με κυρίαρχη ανάμεσά τους τη διάσωση απόρρητων κρατικών εγγράφων που διαφορετικά θα τα έτρωγε το μαύρο σκοτάδι. Η διαδικασία αποχαρακτηρισμού των εγγράφων (και της παρεπόμενης ελεύθερης πρόσβασης των μελετητών σε αυτά) συνεχίζεται και θα συνεχίζεται για πολλά χρόνια – εξυπακούεται ότι ορισμένα ίσως να μην αποχαρακτηριστούν ποτέ -, κάτι που, όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο ιστορικός Νίκος Παπαδάτος, δεν αποτελεί ρωσική ιδιορρυθμία, αλλά κοινή τακτική όλων των μεγάλων χωρών που έχουν αίσθηση της «κρατικής συνέχειας» κι επιθυμούν να προστατεύσουν τα ευαίσθητα προσωπικά τους δεδομένα (και τους πρόθυμους… συνεργάτες τους) ακόμη και μετά την παρέλευση τριάντα, πενήντα ή κι εβδομήντα ετών… Μολαταύτα, ο «θησαυρός» – τα θραύσματα του «θησαυρού», για την ακρίβεια – δεν παύει να είναι ανεκτίμητος. Μονόχνωτοι γραφειοκράτες και όχι πάντα επαρκείς μεταφραστές μεταμορφώνονται ερήμην τους σε θεματοφύλακες της ιστορικής μνήμης και μας μεταφέρουν το (συχνά εφιαλτικό) κλίμα μιας εποχής που, χωρίς τη δική τους συμβολή, θα μετακόμιζε διαρκώς από τόπο σε τόπο και από χρόνο σε χρόνο ως ανεξήγητος γρίφος: επίμονες σπαζοκεφαλιές κομματικών καρατομήσεων ερμηνεύονται, θρυλικές προσωπικότητες αποκαθηλώνονται, η ίδια η ιστορία μεταλλάσσεται από μουσειακό είδος σε ζώσα και ζέουσα πραγματικότητα…

Ο 36χρονος Νίκος Παπαδάτος, διδάκτωρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Γενεύης και ιστορικός ερευνητής του Global Studies Institute που εδρεύει στην ίδια πόλη, ξεσκαρτάρει, συγκεντρώνει, μεταφράζει και σχολιάζει περίπου διακόσια έγγραφα και προσωπικούς φακέλους ηγετικών μορφών του ΚΚΕ από τα Αρχεία Υπουργείου Εξωτερικής Πολιτικής της Ρωσικής Ομοσπονδίας (AVP RF), καθώς και από τα Αρχεία Κοινωνικής και Πολιτικής Ιστορίας της Ρωσικής Ομοσπονδίας (RGASPI), τα πλαισιώνει με δικές του προσωπογραφίες ανώτατων σοβιετικών αξιωματούχων και τα ενσωματώνει στον παλίμψηστο ογκώδη τόμο «Ακρως Απόρρητο – Οι σχέσεις ΕΣΣΔ -ΚΚΕ / 1944-1952» (εκδόσεις ΚΨΜ, 2019). Αφού πρώτα μας προειδοποιεί ότι αυτό το πολύτιμο υλικό δεν είναι επ’ ουδενί το αδιαφιλονίκητο πασπαρτού για να «ξεκλειδώσουμε» κάθε μυστήριο εκείνων των ζοφερών ημερών, καταλήγει με αξιομνημόνευτη μετριοφροσύνη: «Συμπερασματικώς, είναι απαραίτητο να αναζητηθεί και να μελετηθεί πλήθος αρχειακών τεκμηρίων που υπόκεινται σήμερα στα ρωσικά κρατικά αρχεία και στα δεκατέσσερα κρατικά αρχεία των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών. Εάν η παρούσα δημοσίευση δώσει το έναυσμα στους ιστορικούς να πραγματοποιήσουν αυτό το βήμα, μέσω μελλοντικών ερευνητικών προγραμμάτων, τότε θα έχει πλήρως επιτύχει τον σκοπό της».

Η περίοδος 1944 – 1952, όπου εστιάζει ο Παπαδάτος (με εκτεταμένες αναφορές, εντούτοις, τόσο σε όσα προηγούνται όσο και σε όσα έπονται), είναι αναμφίβολα η τραγικότερη περίοδος στην ιστορία του ΚΚΕ και, κάθε άλλο παρά συμπτωματικά, μία από τις τραγικότερες περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Από τα πάσης φύσεως κι εγκυρότητας ντοκουμέντα καθίσταται ευθύς εξαρχής προφανές πως έχουμε να κάνουμε με ένα κόμμα που, όχι μονάχα αρνείται να απογαλακτιστεί από τη «μεγάλη σοβιετική πατρίδα», αλλά θεωρεί και τον ίδιο τον απογαλακτισμό αδιανόητο, αντίρροπο προς την κυρίαρχη τάση της «μπολσεβικοποίησης», συνώνυμο περίπου της προδοσίας. Και σε τι ακριβώς συνίσταται η διαβόητη «μπολσεβικοποίηση»; Στην πλήρη εναρμόνιση κάθε εθνικής κομμουνιστικής στρατηγικής με τη στρατηγική της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΟΜΙΝΤΕΡΝ) και, κατ’ επέκτασιν, με τη στρατηγική της Σοβιετικής Ενωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νίκος Ζαχαριάδης, η εμβληματική ιστορική μορφή του ΚΚΕ και ταυτοχρόνως ο μοιραίος του άνθρωπος, εκπαιδεύεται στη Μόσχα (σε δύο δόσεις, πρώτα στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο των Εργαζομένων της Ανατολής, έπειτα στη Διεθνή Λενινιστική Σχολή) και κυριολεκτικά διορίζεται από την ΚΟΜΙΝΤΕΡΝ το 1931 ως γενικός γραμματέας του ΚΚΕ. «H sine qua non [απαραίτητη, απαράβατη] αρχή λειτουργίας του ΚΚΕ», σημειώνει ο Παπαδάτος, «ήταν η απαρέγκλιτη εφαρμογή των σοβιετικών αποφάσεων σε ζητήματα στρατηγικής».

Αυτή η «απαρέγκλιτη εφαρμογή» θα οδηγήσει, με τη σειρά της, σε ανείπωτα προσωπικά κι εθνικά δράματα. Βλέπετε, το οξύμωρο στην όλη υπόθεση, ήταν πως το ΚΚΕ υποχρεωνόταν να ευθυγραμμίζεται στη σοβιετική στρατηγική, ακόμη και όταν η σοβιετική στρατηγική άλλαζε πορεία πλεύσης κατά 180 μοίρες. Η σοβιετική ηγεσία δεν λησμόνησε ποτέ (και την κρίσιμη ώρα αργότερα, το συνυπολόγισε με τα υπόλοιπα επιβαρυντικά στοιχεία) ότι ο Ζαχαριάδης κάλεσε τον ελληνικό λαό σε συστράτευση κατά των ιταλών εισβολέων, σε μια εποχή – Οκτώβριο του 1940 – που το σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ ήταν σε πλήρη ισχύ και κανένας κομμουνιστής δεν θα έπρεπε να ενοχλήσει τους… όψιμους φίλους των Σοβιετικών. Κατόπιν, την άνοιξη του 1945, όταν ο Αρης Βελουχιώτης θέλησε να παραβιάσει τη μετα-δεκεμβριανή Συμφωνία της Βάρκιζας και να αναζωπυρώσει την ένοπλη σύγκρουση με τους Βρετανούς, πάλι τις σοβιετικές προτεραιότητες αναγνώρισε – «[η Σοβιετική Ενωση] κάνει πολιτική παγκόσμιας επανάστασης», έγραψε στους συντρόφους του, «και δεν είναι διατεθειμένη ούτε κατ’ ελάχιστο να τη διακινδυνεύσει για το μικρό αυτό ποσοστό της ανθρωπότητας που λέγονται Ελληνες» -, μονάχα που τώρα η σοβιετική Ηρωδιάδα χρειαζόταν το δικό του κεφάλι και ο Ζαχαριάδης έσπευσε να της το προσφέρει με μια προγραφή / αποκήρυξη ασύλληπτης μοχθηρίας.

Τα σοβιετικά έγγραφα αποκαλύπτουν την απροκάλυπτη χρήση του ελληνικού εμφυλίου πολέμου ως περιφερειακής σύγκρουσης «χαμηλής έντασης», υποβοηθούμενης από τις όμορες βαλκανικές χώρες και ως ιδανικού «αντιπερισπασμού» για την εδραίωση των δικών τους δορυφορικών καθεστώτων. Ουδέποτε η Σοβιετική Ενωση θέλησε μια κλιμάκωση που θα έθετε επί τάπητος την άμεση εμπλοκή της. Το αδιέξοδο των ελλήνων κομμουνιστών κορυφώθηκε μετά την «πισώπλατη μαχαιριά» του Τίτο, όταν βρέθηκαν στον στρατηγικά αυτοκτονικό μονόδρομο να πρέπει να αποκηρύξουν τη μόνη γειτονική χώρα που μπορούσε να τους διασώσει από τη συντριβή. Μετεμφυλιακά, οι κατινίστικες αλληλοκατηγορίες των Νίκου Ζαχαριάδη – Μάρκου Βαφειάδη μπροστά στον σοβιετικό «γυμνασιάρχη» τους, με γκάμα που εκτεινόταν από το πρακτοριλίκι έως την… ομοφυλοφιλία (!), έδειχναν ότι το γάλα είχε οριστικά ξινίσει.